Yaxud, Bərdədəki «Allah-Allah» türbəsinin bərpadan sonra önündə qo­yulmuş lövhədəki yazıda olan or­fo­qrafik və üslub cəhət­dən yol verilmiş yanlışlıqlar barədə bir neçə söz…

Bu yaxınlarda tanışlarımdan biri Bərdə şəhərindəki qədim, nadir tarixi abi­də­ləri­mizdən olan Bərdə türbəsinin Respublikamızın prezidenti cənab İlham Əliyevin sə­rən­ca­mı ilə 2017-ci ildə bərpadan sonra önündə qoyulmuş lövhənin şəklini çəkib gön­dər­misdi.

Qeyd edək ki, tarixi, dini və mədəniyyət abidələrimizin qorunması, bərpası ilə bağlı ölkəmizdə son illər görülən işlər aşkar göz önün­dədir və bu, olduqca se­vin­diricidir. Adətən, bərpadan sonra yazılan lövhələrdə abidənin bər­pa olunma ta­rixi ilə bərabər, orta əsrlər ənənəsinə görə, üzərində ərəb əlifbası ilə həkk olunmuş ki­ta­bədəki məlumat da ha­zırkı qrafikada yazılıb abidənin seyrçilərinin nəzər-diq­qə­tinə çatdırılır. Abi­də­lərlə əlaqəli yazılmış bu cür löv­hələrdə ümumi qaydaya, qəbul edilmiş yazı-imla normalarına görə oradakı məlumat çox qısa, yığcam, dəqiq və di­lin or­fo­qra­fiyasına riayət olunmaqla aydın yazılmalıdır.

Mövzunu çox uzatmadan əsas mət­ləbə keçib, Bərdədə 1322-ci ildə Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvaninin bürcvari şəkildə inşa etdiyi Bərdə tür­bəsinin, yaxud yerli əhalinin adlandırdığı kimi, «Allah-Allah» türbəsinin bərpadan sonra önündə qo­yulmuş lövhədə abidənin tikilmə tarixi, me­ma­rı, arxitektura cə­hət­dən bədii tərtibatı haqqındakı yazıda or­fo­qrafik və üslubi cəhət­dən yol verilmiş yanlışlıqlarla bağlı fikrimizi bil­dirək. Bəri başdan deyim ki, lövhədəki mətn tərtibat və imla xüsu­siy­yətlərinə görə ciddi qüsurlarla yazılmışdır. İki lövhədən ibarət olan yazının biri Azərbaycan, digəri isə ingilis di­lindədir. İngilis dilindəki yazı haqqında elə dü­şü­nü­rük ki, bu dili bilənlər lövhəyə nəzər yetirib öz fikrini söyləyə bilər.

Azər­baycan di­­lin­də yazılmış lövhədəki yazının ayrı-ayrı hissələrinin dil-üslubu ilə bağlı olan iradlarımız aşağıdakılardan ibarətdir: 

Sitat: “Türbənin gövdəsində “Allah” kəlməsi 200 dəfə təkrar olunur. Nə­ba­ti həndəsi naxışlar və kitabələrdə 200000- dən çox kaşı detal islən­mişdir”.

-“200 dəfə”, “200000- dən çox”

İmla qaydalarına görə yazıda böyük rəqəmlər olduqda sayın sözlə ya­zılması məqsədəuyğun hesab olunur. Məsələn, bu, belə ola bilər: “iki yüz də­­fə”, “iki yüz min­dən çox” və yaxud “2 yüz mindən çox”;

  • “Türbənin gövdəsində...”

Hər bir elm sahəsi kimi arxitektura və memarlığın da öz terminləri var. “Gövdə” sözü ilkin anlamda daha çox canlılara aiddir. Burada “tür­bə­nin fa­sa­dında” və yaxud “... divarında” yazılması daha məqbul olardı;

  • “Kitabələrdə 200000-dən (200000-dən – Ə.Ə.) çox kaşı detal islən­misdir”

Qeyd edək ki, kitabə qəbir daşlarında və yaxud qədim tarixi, dini və mə­də­niyyət abidələrində lakonik yazılı məlumatı özündə əks et­dirən arxi­tek­tu­ra­nın bir komponentidir. Orta əsrlərdə inşa edilmiş tikililərdəki kitabələr abi­dələr haqqında olan çox mühüm məlumatı çağ­daş dövrümüzə çat­dır­maq məq­­sədi daşıyır. Kaşı- isə abidənin za­hir­i tə­rə­finin dekora­si­yasını bə­zəyir və Şərqdə, xüsusilə, Mərkəzi Asiya və Azər­baycanda geniş ya­yılmış bu arxi­tek­tura elementindən Bərdə türbəsində də istifadə olun­­musdur. Nəzərinizə çat­dırmaq istəyirik ki, iki yüz mindən çox istifadə olunan kaşı detalı abi­dənin kita­bə­­sində deyil, məhz divarında yerləsdiril­misdir;

  • “nəbati həndəsi naxışlar”

Nəzəri mənbələrə görə nəbati naxışlar arxitektura abidəsində orna­ment­lərin bitki təsvirlərini təşkil edir. Bu türbənin divarında isə nəbati na­xıslar gö­rünmür. Yalnız “Allah” sözünün iki yüz dəfə yazılışı həndəsi pro­yek­si­yada əks olunmuşdur;

“Kitabələrdə Əhməd ibn Əyyub əl-Hafiz Naxçıvaninin adı yazılmış, tür­­­bənin inşa olunması (? - Ə.Ə.) tarixi əbcəd hesabı ilə “şəvəlladdə (? - Ə.Ə.) ikinci və iyirminci və yeddi yüzüncu il” (722-ci il hicri tarix – 1322-ci il miladi tarix) həkk olunmuşdur”. Perımetr boyu 2 cı ayə­dən surə, (? - Ə.Ə.) 75-ci ayə isə tam yazılmışdır.

  • “türbənin inşa olunması tarixi”

Birləşmədə iki eyni xarakterli şəkilçinin ardıcıl yazılmış sözlərdə işlən­məsi tələffüzü ağırlaşdırır. Əslində, bir­ləşmə belə olmalıdır: “türbənin inşa olun­ma tari­xi”;

  • əbcəd hesabı ilə “şəvəlladdə ikinci və iyirminci və yeddi yüzüncu il” (722-ci il hicri tarix – 1322-ci il miladi tarix) həkk olunmuşdur”

Belə fikirləşirik ki, abidənin kitabəsində ayın tarixini bildirən hansısa rəqəm düşmüş, qəməri ərəb aylarından onuncusu şəvval ayı isə “şəvəlladdə” kimi yanlış yazılmışdır;

Bundan başqa, türbənin kitabəsində tarix əgər gizli, üstüörtülü formada de­yil, aşkar olaraq təklik (ikinci), onluq (iyirminci) və yüzlük (yeddi yüzüncü il) şək­lində yazılıbsa, bu, əbcəd hesablı tarix ola bilməz. Orta əsr əlyaz­ma­la­rı və arxi­tektura abidələrində əbcəd hesablı tarixlər konkret olaraq hər han­sı bir sözdə və yaxud söz birləşməsindəki əbcəd hərflərinin rəqəm qar­şılığı vasitəsilə aşkar edilib üzə çıxarılır. Məsələn, böyük şairimiz Mə­həm­məd Füzulinin “Leyli və Məcnun” əsərinin dibaçəsindəki məlum şeirin mis­rasında olan “bir olmaq ilə iki aşiq” ifadəsində əsərin yazılma tarixi üstü­örtülü şəkildə yazılıb və əbcəd hərflər vasitəsilə mü­əyyən olunur (hicri 943 – miladi 1537-ci il);

  • “Perımetr boyu 2 ci ayədən surə (? – Ə.Ə.), 75-ci ayə isə tam ya­zıl­mısdır”

Bu cümlədən fikir aydın olmur. “Perimetr”in “perımetr”, “2-ci” sıra sa­yı­nın defis işarəsiz “2 ci” şək­lin­də qüsurlu yazıldığı bu hissədə da­ha böyük səhv ondan ibarətdir ki, surənin ayənin tərkibinə aid, yəni onun bir hissəsi olması yanlış olaraq diqqətə çat­dırılır. Əslində isə, məlumdur ki, Quranın surələri ayələrdən ibarətdir. Bu hissədə digər bir səhv isə “pe­rimetr” sözü ilə bağlıdır. Perimetr hər hansı bir həndəsi fiqurun bütün ətrafının düz xətt boyunca cəmini bildirir. Burada isə “peri­metr”sözü abidənin yal­nız yu­xarı hissəsində çev­rə boyunca Qur­andan ayənin yazı­lışına aid edil­mişdir;

Nəhayət, lövhənin aşağı hissəsində dövlət başçısının soyadının səhv ya­zıl­ması daha böyük nöqsandır.

Sonda belə qənaətə gəlib təəssüf hissilə bildiririk ki, abidənin bərpasından artıq 5 ildən yuxarı vaxt keçməsinə baxmayaraq, nə bərpadan sonra abidənin açılışı zamanı, nə də ki ötən bu qədər vaxt ər­zində rəsmi, qeyri-rəsmi, xüsusilə, mədəniyyət abidələrinə məsul olan şəxslər və yaxud abidə ilə maraqlanan adi bir vətəndaş bu yazını diqqətlə oxumamışdır. Dü­şünürük ki, qüsurlu yazılmış bu lövhəni kimsə ötən bu illər ərzində əgər diqqətlə oxumuş olsaydı, öz iradını lazımi yerlərə indiyədək bildirərdi. Çox güman ki, səhv­lərlə ya­zılmış lövhə də çoxdan yenisilə əvəzlənərdi.

Hörmətli redaksiya, tarixi bir abidəmiz haqqında yanlışlıqlarla müşayiət olu­nan, abidənin seyrçilərini bilgiləndirəcək bir lövhə yazısının dilimizin qram­ma­tik, üslubi qaydalarına riayət olunmadan, lazımi səviy­yədə ya­zılmamasından çox-çox təəs­süf hissi keçirir və gələcəkdə başqa yerlərdə də bu cür səhvlərin təkrar olun­maması fik­rilə bu qeydləri qələmə alıb sizə gön­dər­məyi özümüzə borc bildik.

Əli Əliyev,

filologiya üzrə fəlsəfə doktoru

(Xüsusi olaraq «Təzadlar» üçün)

Pin It

GÜNDƏM

Jurnalistler


IMAGE
ƏN BÖYÜK AĞDAMLI...
Friday, 02 December 2022
By Asif MEMMEDOV
IMAGE
QOŞA "BEŞ"İN MÜBARƏK!
Monday, 28 November 2022
By Elman ELDAROĞLU

Vizual Xəbərlər

ÇOX OXUNAN XƏBƏRLƏR

MÜSAHİBƏ

QALEREYA