Dünyanın gözü İslamabadda: Danışıqlarda dörd məqam!

ABŞ və İran arasında 15 günlük atəşkəsdən sonra bütün diqqətlər bu gün İslamabadda keçiriləcək vacib danışıqlara yönəlib. İsrailin Livandakı hücumları prosesi çətinləşdirsə də, diplomatiya hələlik davam etməyi bacarıb. Tərəflər eyni masada oturmasalar da, nüvə proqramı və Hörmüz boğazından raket imkanlarına və proksi qüvvələrə qədər dörd əsas məsələ üzrə çətin danışıqlar aparılacaq.

Tezadlar.az CNN-ə istinadən xəbər verir ki, ABŞ və İran arasında 15 günlük atəşkəs razılaşmasından sonra dünya ictimaiyyətinin fikri bu gün Pakistanın paytaxtı İslamabadda başlayacaq danışıqlara yönəlib. İran hökumətinin danışıqlar baş tutmazdan əvvəl Livana hücumların dayandırılmasında israrı nəticə verib; Pakistanın Vaşinqtona təzyiqi və Ağ Evdən Təl-Əvivə edilən telefon zəngi bugünkü danışıqları mümkün edib. ABŞ prezidenti Donald Tramp Pakistana vitse-prezident J.D.Vens, xüsusi nümayəndə Stiven Uitkoff və Cared Kuşnerdən ibarət nümayəndə heyəti göndərir, İran Parlamentinin sədri Məhəmməd Bağır Qalibaf və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin isə danışıqlarda İranı təmsil etməsi gözlənilir. Danışıqlarda tərəflərin eyni masada oturması nəzərdə tutulmayıb. Amerika və İran nümayəndə heyətləri ayrı otaqlarda olacaq və Pakistan rəsmiləri tərəfindən ünsiyyət təmin ediləcək. Pakistana səfərinə başlamazdan əvvəl Vens İranla danışıqların müsbət nəticələr verəcəyinə inandığını bildirib. Vens əlavə edib ki, “Əgər onlar bizimlə oyun oynamaq istəsələr, bu, yaxşı bitməyəcək”. Qalibaf həmçinin Livanda atəşkəsin və İranın bloklanmış aktivlərinin azad edilməsinin danışıqların başlaması üçün vacib olduğunu bildirib. Digər tərəfdən, danışıqların dörd məqama yönəlməsi gözlənilir:

NÜVƏ MƏSƏLƏLƏRİNDƏ ORTA MƏZMUN TAPILA BİLƏR?

İranın uran zənginləşdirmə fəaliyyətləri ABŞ-ı Tehranı nüvə silahı əldə etməkdə ittiham etməyə vadar edib və Qərbin İranla münasibətlərinin mərkəzindədir. Beynəlxalq Atom Enerjisi Agentliyi İranın 440 kiloqram 60% zənginləşdirilmiş uran ehtiyatına malik olduğunu açıqladı; bildirildi ki, bu miqdar nüvə silahı istehsalı üçün lazım olan 90% səviyyəsinə qədər artırıla bilər. ABŞ Tehrandan nüvə proqramını məhdudlaşdırmağı və ehtiyatlarını çıxarmağı tələb edir, iranlılar isə məqsədlərinin yalnız “mülki enerji” əldə etmək olduğunu iddia edirlər. Ekspertlər hesab edirlər ki, Tehran nüvə enerjisi ilə bağlı müəyyən zəmanətlər aldığı təqdirdə zənginləşdirilmiş uranın çıxarılması ilə bağlı kompromis əldə edilə bilər.

HÖRMÜZ VƏ KOMPENSASİYA BİRLİKDƏ HƏLL OLUNA BİLƏR

İranın Hörmüz boğazından tranziti faktiki olaraq məhdudlaşdırması qlobal neft və təbii qaz qiymətlərinin kəskin artmasına səbəb olub və boğaza kimin nəzarət etməsi məsələsi danışıqlara mane olan əsas məsələlərdən biridir. Müharibənin əvvəlindən bəri İran Hörmüzdə neft tankerlərindən hər barel üçün 1 dollar qazanan “ödəniş sistemi” tətbiq edib. ABŞ-ın tranzit keçid tələbinə cavab olaraq, İran əhəmiyyətli gəlir təmin edən bu sistemdən imtina etmək istəmir. Körfəz ölkələrinin bu tətbiqi qəbul etməyəcəyi düşünülsə də, Tehranın ABŞ-dan kompensasiya tələbi müqabilində Vaşinqtonun İranın tranzit marşrutlarından faydalana biləcəyi bir sistemi təsdiqləyə biləcəyi də düşünülür.

RAKET VƏ DRON İSTEHSALINDA MƏHDUDİYYƏTLƏR OLACAQMI?

28 fevralda başlayan və 40 gün davam edən qarşılıqlı hücumlar zamanı öz imkanlarını sübut edən İranın ballistik raket proqramı müzakirə olunacaq digər aktual mövzu kimi diqqət çəkir. Vaşinqton İranın raket və dron proqramlarının məhdudlaşdırılmasını tələb etsə də, İnqilab Keşikçiləri Korpusunun baş komandanı Əhməd Vahidi danışıqlarda iştirak edəcək Qalibaf və Əraqçinin raket proqramı ilə bağlı heç bir sövdələşmə aparmamalı olduğunu bildirib. İsrailin bu məsələdə ABŞ-a xüsusi təzyiq göstərdiyi məlum olsa da, Tehran administrasiyasının üç ölkə arasında qarşılıqlı təcavüzkarlıq müqaviləsinin imzalanması istisna olmaqla, müdafiə qabiliyyətlərinin məhdudlaşdırılmasına “hə” deməsi gözlənilmir.

İRAN ÖZ VƏKİL QÜVVƏLƏRİNDƏN İRƏLİ ÇIXARACAQMI?

İranın İraqdakı Həşd əl-Şəbi, Livandakı “Hizbullah” və Yəməndəki Husi qüvvələri üzərindəki təsiri yalnız ABŞ və İsrail tərəfindən deyil, digər ölkələr tərəfindən də Yaxın Şərqdə “sabitliyi pozan” hesab olunur. Tehranın regional ekspansionist siyasətinin əksi kimi qəbul edilən “vəkil qüvvələr” siyasəti, İran liderlərinin özlərini təcrid olunmuş vəziyyətdə tapdıqları və mövqelərini müdafiə etmək üçün arqumentlər irəli sürməkdə çətinlik çəkdikləri danışıqlar nöqtəsi kimi ön plana çıxır. ABŞ və İsraildən başqa, Körfəz ölkələri də Həşd əl-Şəbi, “Hizbullah” və Husilər vasitəsilə İranın Yaxın Şərqdəki “dağıdıcı” təsirinə qarşı çıxırlar. Ekspertlər “vəkil qüvvələr” probleminin bu qrupların müvafiq milli siyasətlərinə mülki inteqrasiyası yolu ilə həll edilə biləcəyini və İranın bu üç qrup vasitəsilə İraq, Livan və Yəməndəki yumşaq gücünü qoruyub saxlaya biləcəyini irəli sürürlər.

TƏHLÜKƏSİZLİK TƏDBİRLƏRİ 

Danışıqların İslamabadda keçiriləcəyi elan edildikdən sonra şəhərdə təhlükəsizlik tədbirləri pik həddə çatıb. Nümayəndə heyətlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün 10 mindən çox polis və təhlükəsizlik işçisi səfərbər edilib və paytaxtda “qırmızı həyəcan” elan edilib. Pakistandakı hökumət mənbələri İslamabadda danışıqların hərbi obyektdə sərt təhlükəsizlik tədbirləri altında keçiriləcəyini və danışıqları Pakistan ordusunun idarə edəcəyini bildiriblər. Lakin Pakistan mediası danışıqların şəhərdəki dəbdəbəli beşulduzlu Serena Otelində keçiriləcəyini iddia edir. Otelin ətrafında 3 kilometrlik təhlükəsizlik perimetri yaradılıb və həm ABŞ, həm də İran nümayəndə heyətlərinin orada qalması gözlənilir. Məlumata görə, oteldəki bütün qonaqlardan çıxmaq istənilib.

E.ŞİRİNOV