Üzeyir bəyin ölümündə günahkar kim idi?-İNANILMAZ FAKT-2-Cİ HİSSƏ

…Da­hi bəs­tə­kar son gün­lə­ri­ni ya­şa­yı­rdı. Ya­nı­na gə­lib-ge­dən­lə­rin ar­­d­ı-ara­sı kə­sil­mə­diy­in­dən na­ra­hat­­ç­ılığı get-ge­də ar­tır­dı. Heç kim­lə gör­üş­mək iq­ti­da­rın­da dey­il­di. Yal­nız tək qa­lıb keç­­mi­şə boy­lan­maq, ağrı­lı-acı­lı gün­lə­­r­ini xa­tır­la­maq is­təy­ir­di. La­kin heç vəchlə asu­də vaxt ta­pa bil­mir­di… 

(Əvvəli 1-ci hissədə) https://tezadlar.az/uzeyir-beyin-olumunde-gunahkar-kim-idi-inanilmaz-fakt/

Bəs səbəb nə idi ki, opera bir müddət Ceyhun bəyin adı əsl müəllifin adı ilə bir yazılırdı?  27 mart 2002-ci il tarixdə “Xalq qəzeti”ndə dərc edilmiş bir məqaləyə nəzər yetirək: “…Ramazan Xəlilov (Ü.Hacıbəylini yaxşı tanıyan, böyük baldızının oğlu, bəstəkarın ev-muzeyinin direktoru olmuş, Əməkdar mədəniyyət işçisi, jurnalist, 97 yaşında  dünyasını dəyişib – A.K.) xatirələrində qeyd edirdi ki,  Üzeyir bəy Hacıbəyov  Moskvada, Peterburqda  təhsil alarkən Bakıda və başqa şəhərlərdə oynanılan tamaşalarından qanorarları almaq üçün  M.Maqomayevi (bəstəkarın bacanağı – A.K.) öz vəkili, C.Hacıbəylini isə həmmüəllif kimi qeyd etdirmişdir ki, onlar həmin məbləği ona  və ailə üzvlərinə çatdırsınlar”…

***

Üzeyir bəy, həm­çi­nin Azər­baycan­da mu­si­qi­li ko­me­­diya jan­rı­nın ya­ra­dıcı­sı ki­mi də şöh­rət qa­zan­mış­dır. Mara­q­­­­lıdır ki, ko­me­diy­a­la­rın mət­ni­ni də Üzey­ir ­bəy özü ya­zır­dı. Onun “Ər və ar­vad”, “O ol­ma­sın, bu ol­sun”, “Ar­şın mal alan” ko­me­diy­a­la­rın­da Azər­bayca­nın məi­şə­ti, xalq adət-ənə­nə­lə­ri öz ək­si­ni tap­­mı­şdır. Qeyd et­mək la­zım­dır ki, da­hi bəs­tə­ka­rın ya­ra­dıcı­lığı­na bu və ya baş­qa də­rəcə­də qıs­qanc­lıq hər za­man ha­kim olub. Fit­ri is­te­da­da, en­sik­lo­pe­dik bi­liyə ma­lik olan sə­nət­kar el­mi-pub­li­si­stik ya­zı­la­rı­na, mu­si­qi və bə­dii ya­ra­dıcı­lı­qda qa­zan­dığı yüksək nai­liyyət­lə­rə gö­rə bir qrup “tən­qid­çi­lər” tə­rə­fin­dən qıs­qanc­lıq­la qar­şı­lan­mış, sis­tem­li şə­kil­də tən­qid olun­muş­dur… Da­hi bəs­tə­kar vax­tı ilə qə­lə­mə al­dığı “Ar­şın mal alan” ope­ret­ta­sı­na qar­şı edi­lən hər cür haq­sız­lıq­la­rı düşündükcə qəl­bi sı­xıl­mağa baş­la­dı. Bu əsər qə­ri­bə bir ta­le ya­şa­mış­dı. 1913-cü il­də Pe­ter­bur­qda təh­sil alan Üzey­ir­ bəy hə­min ilin 30 iy­u­lun­da H.Sa­rab­skiyə gön­dər­diyi mək­tub­da “Ar­şın mal alan” ad­lı ope­ret­ta üzə­rin­də iş­lə­diy­in­dən xə­bər ve­rir­di. Əsə­ri sentyabr ayı­na qə­dər gön­də­rəcəy­i­ni və tez­lik­lə ta­ma­şaya qoy­ul­masını is­tə­diy­i­rdi. 25 oktyabr 1913-cü il­də H.Z.Tağıy­ev te­at­rın­da Ü.Hacı­bəy­li­nin Pe­ter­bur­qda tə­zəcə ya­zıb gön­dər­diyi 4 pər­də­li “Ar­­­şın mal alan” ope­ret­ta­sı ta­ma­şaya qoy­u­lur. Müəl­lif Ba­kı­da ol­ma­dığın­dan ta­ma­şa­nın ağır­lığı Hüseynqulu Sa­rab­ski və Müslüm Ma­­qo­may­e­vin üzə­ri­nə düşür. “İq­bal” qə­ze­ti Hacağa Ab­­ba­so­vun ta­ma­şa­da oy­na­may­acağı ba­rə­də mə­lu­mat ve­rir. Əsas rolun ifaçısı bu addımı atmaqla  kollektivi pis vəziyyətdə qoyur. Lakin H.Abbasovun bu “şıltaqlığına” baxmayaraq tamaşa baş tutur.

25 oktyabr 1913-cü il­də “Sə­dayi-həqq” ya­zır­dı: “… Məz­kur ope­ret­ta­nın məz­mu­nu çox mən­fə­ət­li və xo­şay­ənd ol­maq­la bə­ra­bər həm də möv­sü­mə müva­fiq bir şey­­dir. Toy mövsümü. Dörd toy bir gü­ndə ope­ret­ta oy­nayır. Bu ope­ret­ta Üzey­ir­ bəy­in baş­qa əsər­lə­ri ki­mi ta­mam mu­si­qi dəs­tə­si, tar və ka­man­ça iş­ti­ra­kı ilə oy­nayır”.

Hə­min qə­zet 27 oktyabr ta­rix­li mə­qa­lə­sin­də ya­zır­dı: “Zə­ma­nə­mi­zin bu mühüm mə­sə­lə­lə­rin­dən və müsəl­man­lar­da in­diy­ə­dək na­çar hal­da qal­mış ev­lən­mək mə­sə­lə­si­nin və müsəl­man­lar­da bu hal­da olan sayğı­nın qüsu­ru­nu Hacı­bəy­ov (“Ar­şın mal alan” əsə­rin­də – kur­siv mə­nim­dir A.K.) föv­qə­la­də bir mə­ha­rət­lə təs­vir edib…”.

Qeyd et­diy­i­miz mə­qa­lə­lər­lə ya­na­şı, Üzey­ir bəy ya­ra­dıcı­lığı­na yu­xa­rı­da qeyd et­diy­i­miz ki­mi bir tə­rəf­li müna­si­bət bildi­rən “ya­zar­lar” da “peyda” ol­muş­dur. Bu ba­xım­dan “H.Q.” (Hacı İb­ra­him Qa­sı­mov – A.K.) im­za­sı ilə ya­zı­lan mə­qa­lə­dən bir par­çaya diq­qət edək: “… Ar­şın mal alan” ope­ret­ta­sı bir də­rəcə “fars” (bu­ra­da ələ sal­maq, məs­xə­rəyə qoy­maq mə­na­sın­da iş­lə­nib – A.K.) ta­ma­şa­la­rı­na ox­şayır – de­sək zənn edi­rik ki, xə­ta et­mə­miş ola­rıq. Be­lə ta­ma­şa­la­rı müsəl­man­la­ra gö­stər­mək xə­ta­dan xa­li dey­il­dir. Be­lə ta­ma­şa­lar mil­lə­tin əx­la­qı­nı po­zar, ona in­di­ki ha­lın­dan bə­tər bir ha­la sa­lar. Bu­ra­sı in­ka­re­dil­məz bir hə­qi­qət ol­sa gə­rək­dir…”.

Baş­qa bir mə­qa­lə­də isə A.B.Yu­si­fov soy­ad­lı şəxs ya­zır: “… Ope­ret­ta (“Ar­şın mal alan”-A.K.) mu­si­qi cə­hət­dən zə­if­dir. Cə­sa­rət­lə de­mək olar ki, bu ope­ret­ta dey­il, mu­si­qi­li far­sdır”.

Bir-bi­ri­nin ək­si olan bu mə­qa­lə­lə­rə bax­may­a­raq ta­ma­şa xalq tə­rə­fin­dən rəğbət­lə qar­şı­lanır və bu əsə­rin tə­krar oy­na­nıl­ma­sı üçün ta­ma­şa­çı­la­rın xa­hiş­lə­ri nə­zə­rə alı­nır­dı. Tə­sadü­fi dey­il ki, ta­ma­şa­nı təkrar oy­na­nıl­ma­sı haq­qın­da “Sə­dayi – həqq” qə­ze­ti ya­zır­dı: “… “Ar­şın mal alan” ca­maa­ta çox xoş gə­lib tə­krar oy­na­nıl­ma­sı­nı xa­hiş et­dik­lə­ri­nə gö­rə cümə günü noy­ab­rın 8-də ikinci də­fə oy­na­naca­qdır…”.

***

…Üzey­ir ­bəy mühaci­rət həy­a­tı ya­şay­an kiçik qar­da­şı­ Ceyhuna yaz­dığı məx­tə­lif səp­ki­li mək­tub­la­rı­nı xa­tır­layır və ix­tiy­ar­sız ola­raq göz­lə­ri ya­şa­rır, il­lər­lə ar­zu­la­dığı, ğörüşünü sə­bir­siz­lik­lə və həs­rət­lə göz­lə­diyi, son­da ümüdsizdiyə uğra­dığı­nı ar­tıq indi hiss et­məyə baş­layır­dı… Üzey­ir ­bəy 1920-1930-cu il­lər­də uzun müddət həs­rə­tin­də ol­duğu Cey­hun­un yaz­dığı mək­tub­la­rı son gün­lər da­ha tez-tez xa­tır­la­mağa baş­la­mış­dı. Hə­min ya­zı­lar­da yal­nız ba­la fərya­dı, qar­daş dər­di, uzun müddət­li ay­rı­lıq, hökü­mət adam­la­rı­nın bu həs­rə­tə son qoy­maq üçün ver­dik­lə­ri “vəd­lər” mək­tub­lar­da öz ək­si­ni tap­mış­dır.

O, bu son də­qi­qə­lər­də ar­tıq evin son­be­şiy­i­nin üzünü bir da­ha gör­məy­əcəy­i­nə əmin olur­du. Hiss edir­di ki, ana­sı ki­mi o da bu dünya­dan nis­kil­li ge­dir. Bi­ri öv­lad, dig­ə­ri isə qar­daş nis­ki­li ilə… Dam­la-dam­la, mis­qal-mis­qal “to­p­layıb yığdığı” təh­­qi­r­lər, hə­də­lər öz işi­ni görürdü. Çə­tin, ağır həy­a­tın dərd­lə­ri­ni qəl­bin­də ya­şa­dan Üzey­ir­ bəy məhz bu­na gö­rə də dos­tu­na “bu dar fə­na­dan” tez­lik­lə ay­rı­lıb, haq­qın də­r­g­a­­hına qo­vuş­maq ar­zu­su­nu bil­di­rir­di…

***

Üzeyir bəyin bu dar fənadan köçməyə məcbur edənlər kimlər idi? Nə istəyirdilər dahi sənətkardan? Qarşımda olan xatirə dəftərini vərəqləyirəm.     Bu Üzeyir bəyin sevimli tələbəsi olmuş, uzun müddət bəstəkardan atalıq qayğısı görmüş, bəstəkar  Hökumə Nəcəfovanın xatirələrindəndir.   Hökümə Nəcəfova kimdir? Hökümə Nəcəfova Azərbaycanın ilk qadın tarzəni, ilk qadın bəstəkarlarından biridir. Hökümə Nəcəfova 1915-ci ildə Bakıda anadan olub. Azərbaycan Dövlət Konservatoriyasında həm bəstəkarlıq, həm də tar bölməsində təhsil alıb. Dahi bəstəkar Üzeyir bəy Hacıbəylinin sevimli tələbələrindən olub. O, bir çox məşhur mahnıların müəllifidir. Onun bəstələdiyi mahnıları görkəmli sənətkarlar – ifa ediblər. O 2002-ci ildə 87 yaşında dünyasını dəyişib…

(Davamı var)

Aslan KƏNAN,

Tədqiqatçı

(Xüsusi olaraq “Təzadlar” üçün)