31 Martı anarkən…

Tarix sadəcə rəqəmlərdən və təqvimlərdən ibarət deyil; o, həm də bir millətin çəkdiyi acıların, tökülən nahaq qanların və sarsılmaz iradənin güzgüsüdür. 1918-ci ilin mart ayı Azərbaycan xalqı üçün təqvimin sıradan bir vərəqi deyil, milli yaddaşımıza qanla yazılmış bir faciənin simvoludur.

Baharın gəlişi ilə təbiətin oyandığı bir vaxtda, Azərbaycanın şəhər və kəndlərində amansız bir qırğın maşını işə düşdü. Bu, sadəcə müharibə deyil, bir xalqın varlığını yer üzündən silmək məqsədi daşıyan planlı bir soyqırım idi. Bu gün biz 31 Martı anarkən, təkcə itirdiklərimizə ağlamırıq, həm də kimliyimizi və azadlıq yanğımızı qoruyan o məşəli yenidən alovlandırırıq.

​Soyqırımın tarixi konteksti: Niyə mart?

​1918-ci ilin əvvəllərində Rusiya imperiyasının süqutu və Birinci Dünya Müharibəsinin yaratdığı xaotik vəziyyət Cənubi Qafqazı böyük bir siyasi poliqona çevirmişdi. Bakı nefti və strateji mövqeyi həm bolşeviklərin, həm də erməni daşnaklarının əsas hədəfi idi.

​Bakı Sovetinin rəhbəri Stepan Şaumyanın rəhbərliyi altında olan qüvvələr “inqilabı qorumaq” bəhanəsi ilə əslində Bakını müsəlman-türk əhalisindən təmizləmək və “Böyük Ermənistan” xülyasını reallaşdırmaq üçün hərəkətə keçmişdilər. Daşnaksütun partiyasının silahlı dəstələri bolşevik bayrağı altında birləşərək dinc əhaliyə qarşı amansız hücumlar planlaşdırırdılar.

​Qanlı günlərin xronikası

​Martın 30-da başlayan və aprelin ilk günlərinə qədər davam edən qırğınlar misli görünməmiş bir vəhşiliklə müşayiət olunurdu.

​Bakı faciəsi: Cəmi bir neçə gün ərzində Bakıda 12 mindən çox azərbaycanlı qətlə yetirildi. Şəhərin ən gözəl binaları, o cümlədən “İsmailiyyə” xeyriyyə cəmiyyətinin binası yandırıldı, məscidlər (məsələn, Təzəpir məscidi) top atəşinə tutuldu.

​Coğrafiyanın genişlənməsi: Soyqırımı təkcə Bakı ilə məhdudlaşmadı. Şamaxı, Quba, Kürdəmir, Salyan və Lənkəran kimi bölgələrdə də dəhşətli qırğınlar törədildi.

​Şamaxı və Quba: Şamaxıda 50-dən çox kənd yerlə-yeksan edildi, minlərlə insan məscidlərdə diri-diri yandırıldı. Qubada isə 1918-ci il qırğınlarının sübutu olan kütləvi məzarlıq (2007-ci ildə aşkar edilmişdir) bu vəhşiliyin ən bariz maddi sübutudur.

​Vəhşiliyin miqyası və üsulları

​Şahid ifadələri və tarixi sənədlər göstərir ki, qatillər heç bir yaş və cins fərqi qoymurdular. Körpələr süngüyə keçirilir, qocalar və qadınlar işgəncə ilə öldürülürdü. Bu, sadəcə bir etnik münaqişə deyil, məqsədli şəkildə həyata keçirilən etnik təmizləmə idi.

​”Bakı Sovetinin qoşunları ilə erməni silahlı dəstələri arasında heç bir fərq yox idi. Onlar eyni məqsədlə – Azərbaycan türklərini məhv etmək üçün hərəkət edirdilər.” — Dövrün tarixi sənədlərindən.

​Siyasi və hüquqi qiymət

​Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti (AXC) qurulduqdan sonra, 1918-ci ilin iyulunda bu hadisələri araşdırmaq üçün Fövqəladə Təhqiqat Komissiyası yaradıldı. Komissiya minlərlə sənəd, fotoşəkil və şahid ifadəsi topladı. Lakin 1920-ci ildə Azərbaycanın sovetləşməsi bu cinayətlərin üzərinə sükut pərdəsi çəkdi.

​Yalnız müstəqilliyimiz bərpa edildikdən sonra, 1998-ci il martın 26-da Ümummilli lider Heydər Əliyevin imzaladığı fərmanla 31 Mart Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü kimi elan edildi. Bu fərmanla hadisələrə ilk dəfə dövlət səviyyəsində siyasi-hüquqi qiymət verildi.

​Yaddaş bizim gücümüzdür

​31 Mart Soyqırımı bizim üçün sadəcə bir matəm günü deyil. Bu, həm də milli birliyimizin, tarixdən dərs çıxarmaq məsuliyyətimizin xatırlatmasıdır. Bu gün güclü Azərbaycan dövləti və onun rəşadətli ordusu, tarixin belə qanlı səhifələrinin bir daha təkrarlanmaması üçün ən böyük təminatdır. Şəhidlərimizin ruhu qarşısında borcumuz – bu tarixi həqiqətləri dünyaya çatdırmaq və gələcək nəsillərə ötürməkdir.

​Unutmadıq, unutdurmarıq!

Səma Tağızadə,

Bakı şəhəri