Tanınmış professor “AMEA qalmaqalı” nümunəsində süni intellektin metodikasını izahladı

Biz hara gedirik? Bu gün (virtual dünya üçün) süni intellekdən istifadə edə bilməyən insanın savadlılıq səviyyəsi keçən əsrin əvvəllərində (klassik dünya üşün) yazıb oxumağı bacarmayan insanların savadlılıq səviyyəsi ilə eyni səviyyədə qiymətləndirilir, klassik kütləvi savadsızlıq və ya indi kütləvi rəqəmsal savadsızlıq. Sovetin tərkibinə daxil olanda əhalinin cəmi 12%-i oxuyub yazmağı bacarırdı, indi əhalinin neçə faizi süni intellekt savadlılığına malikdir, əhalinin nə qədəri virtual dünyanın yazıb oxumaq dilini bilir. Keçən günlərin hadisələri göstərdi ki, təqribən keçən əsrin əvvəllərinin kütləvi klassik savadsızlığı səviyyəsindədir.

Məsələ burasındadır ki, alimlərə qarşı qarşı atılan şər böhtan – guya hamının iclasda yatmasına qarşı nəinki, bu alimlərin dostlarının, qohumlarının, övladlarının, heş özlərinin immuniteti yetmədi ki, bu şəkillərin saxta süni intellektlə düzəldilməsini üzə çıxartsınlar. Əgər bu şəxslərin (həm yazanların, həm alimlərin müdafiəçilərinin, həm şərlənən alimlərin) süni intellekt haqqında azacıq bilikləri olsaydı, dərhal müəyyən edə bilərdi ki, bu şərdi, bu süni intellektlə hazırlanmış saxtakarlıqdır, bu süni intellektin yeni kəşfi deyil, bir neçə onilliklərin yadigarıdır. Amma təəssüf ki, heç kim, hətta bu alimlərin yaxınları, yüksək səviyyəli ziyalılar bunu görmədi, müəyyən edə bilmədi, hətta primitiv üsullarla özünü müdafiəyə qalxdılar (ay şəkil gözü yumulu düşüb, fotonu aşağıdan və ya yuxarıdan götürüblər….).

Bu onu göstərir ki, yalnız bu alimlər deyil, onların tabeçiliyində işləyən yüzlərlə, minlərlə mütəxəssislər, qohumlar, övladlar da süni intellekt elmi ilə tanış deyil. Bu böyük fəlakətdi, faciədi – başqa xalqlar süni intellekti başqa planetlərə göndərir, trilyonlarla resursları vətəninə daşımağa başlayır, biz xaricilərin düzəldiyi sadə süni intellekt alətlərindən istifadə etməyi öyrənə bilmirik. Süni intellekt onun xasiyyətini bilən üçün ən ali silahdır, vasitədir, imkandır, istifadə edə bilməyən üçün isə onun üstünə gələn atom bombasından da təhlükəli silahdır. (Təlimat: Real şəkli Süni intellektlə yaradılmış və montaj edilmiş şəkildən fərqləndirmə. Bu təlimatla hər kəs bu şəkilin saxtalığını rahat isbat edə bilər. Təlimat mənim kitabımdan götürülüb və bu yazıya əlavə olunur.)

Dünya 75 il əvvəl başladığı Süni intellekt tədqiqatların 1950-ci ildə başlamışdır və ilk süni intellekt proqramı yaradılmışdır. O gündən bu günə bir saatda olsun fasilə verilməmiş və bu gün artıq dünya üzrə süni intellekt erasına keçid dövrü elan etmişdir. Müstəqil Azərbaycan yalnız 75 ildən sonra ilk addımı atmışdır (Bu sahədə Sovet Azərbaycanında dəfələrlə daha çox iş görülmüşdür (xüsusilə 70-ci illərdə), ölkə müstəqillik əldə edən gündən sürətlə elm və süni intellekt tədqiqatlarını dayandırmış və süni intellekt, elmi-texnoloji inkişaf bazasını tamamilə dağıtmışdır). 75 il itkisini bərpa etmək üçün və yüksək inkişaflı süni intellekt ölkələrinə çatmaq üçün necə və hansı xərclə davam etməliyik? 75 il sürətlə inkişaf edən ölkələr oturub bizi gözləmir, indi daha sürətli işini davam etdirir. Süni intellekt tamailə elm-texnologiya işidir (100%). Elm xərcləri, texnoloji inkişaf bu gün keçən əsrin 60-cı illərin durğunluq dövrü səviyyəsinə geri dönüş etmişdir. 70-ci illərdə böyük lider Heydər Əliyevin ciddi səyi nəticəsində elmi-texnoloji inkişafa və süni intellekt tədqiqatlarına yeni nəfəs verilmişdir, 10 il ərzində elmi-istehsalat birliklərin sayı 70 dəfə artırılmış, elm xərcləri 4 dəfə yüksəldilmiş, süni intellektin və elektron sənayesinin əsasını təşkil edən çip və yarımkeçicilər elmi istehsalat birliyi (OZON EİB: o zaman çip zavodu cəmi 5-6 ölkədə var idi) qurulmuşdur. 2025-ci ildə Müstəqil Azərbaycanda bu elmi istehsalat birliklərindən, xüsusilə süni intellektin can damarını təşkil edin cip və yarımkeçicilər elmi istehsalat birliyi tamamilə dağıdılmışdır. 2025-ci ildə elm xərcləri 1980-cı illə müqayisədə təqribən 4 dəfə, əhalinin hər 10000 nəfərinə elmi işçilərin sayı elmi 3 dəfə, patentlərin sayı 15 dəfə və bütün digər elmi göstəricilər bir neçə dəfə azalmışdır.

 Azərbaycan son 45 ildə elmi göstəricilərin düşməsi tempinə görə hətta Afrika ölkələrindən irəlidədir. 1980-ci ildə elm xərclərinin həcmində İsrail Azərbaycan müqayisəsində təqribən 2 dəfə fərq var idi (Azərbaycan 520 milyon dollar-İsrail 1050 milyon dollar), 2025-ci ildə isə 222 dəfə fərq əmələ gəlmişdir (135 milyon dollar – İsrail – 30 milyard dollar, bütün 57 müsəlman ölkəsinin elm xərclərində 5 milyard dollar çox). Bu xərcə görədir ki, İsrail bütün müsəlman ölkələri ilə baş edə bilir.

Təkrar elan etmək istəyirəm, bizim bu vəziyyətdən çıxmağımızın yegənə yolu elm-texnologiya və süni intellekt yoludur-dayanıqlı- əbədi sistemin qurulması baş verməsə uğura nail olmaq mümkün olmayacaq. Əks təqdirdə, ənənəvi Azərbaycan taleyi gözləyir, nisbi irəliləmək, xarici düşmənlərə qalib gələn kimi daxili çəkişmələrin başlanması, daxili güclərin hər tərəfin tam gücdən salınması hesabına tükənməsi, xarici güclərə möhtaclıq və hansısa xarici gücün könüllü dəvət olunması, və yenidən tsiklin təkaralanması.