…Son on ildə Azərbaycanda onkoloji xəstəliklərin dinamikası diqqətə layiqdir. Məsələn, 2024-2025 illərdə ölkəmizdə xərçəng səbəbindən ölüm hallarının sayı 9 600-ə yaxın olmuşdur — keçmiş illərlə müqayisədə müəyyən artım müşahidə edilmişdir.
Avropada və ABŞ-da isə profilaktika və erkən diaqnostika üzrə təşəbbüslər xərçəng yükünün azaldılmasına yönəlmişdir. Məsələn, ABŞ-da 2025-ci il üçün proqnozlara görə təxminən 2 041 910 yeni onkoloji diaqnoz qoyulacaq, lakin yaş-standartlaşdırılmış ölüm nisbətləri azalmaqdadır. Avropa Birliyində tütün istifadəsinin azaldılması və alkoqol istehlakına nəzarət kimi tədbirlər sayəsində gələcəkdə 1,9 milyon yeni xərçəng hadisəsinin qarşısı alınabiləcəyi bildirilib.
Çin Xalq Respublikasında isə onkoloji xəstəliklərin yükü hələ də yüksək səviyyədədir: 2022-ci ildə təxminən 4,824,700 yeni xərçəng hadisəsi, 2,574,200 ölüm proqnozlaşdırılmışdır. Beləliklə, müxtəlif regionlarda müxtəlif inkişaf səviyyəsi və profilaktika imkanları vardır.
Bu məlumatlar göstərir ki, onkologiya yalnız bioloji proses deyil — həm də sosial, psixoloji və mədəni faktorlarla sıx bağlıdır.
Psixoloji kontekst və “3 növlü insan” yanaşmasının şərhi
1. Misiyanı daşıyan insanlar: daxili məqsəd və existential motivasiya
Psixoloji terminologiyada, məqsədli fəaliyyət (purpose-driven behaviour) və “existential meaning” yönümlü həyat tərzi immun və psixoloji sağlamlıq üçün mühüm faktor sayılır. Belə insanların daxili motivasiyası (intrinsic motivation) yüksəkdir, və onlar öz həyatını “yanmalı məqsəd” çərçivəsində yaşayırlar.
Bu halda, “psixik mobilizasiya” (psychic mobilisation) və “resiliens” (resilience) mexanizmləri aktiv olur: bu şəxslərdə stresə adaptasiya etmək qabiliyyəti artmış olur və bu da immun sisteminin funksionallığını dəstəkləyə bilər. Psixoneuroimmunologiya sahəsində edilən tədqiqatlara görə, pozitiv məqsəd hissi olan insanlar stres hormonlarının (məsələn, kortizol) xroniki yüksəlməsinin qarşısını daha yaxşı ala bilirlər, bu da xroniki iltihabi proseslərin (inflammation) azalmış olması ilə nəticələnə bilər.
Beləliklə, birinci qrup — “öz missiyasını bilən” insanlar — xərçəngə tutulma riskinə psixoloji baxımdan daha az meylli ola bilərlər: çünki onlar agentlik (agency), özünü-təqdimetmə (self-actualisation) və möhtəşəm məqsəd (grand purpose) komponentlərini daşıyırlar.
2. Gərginlikləri içə atmış insanlar: emosional repressiya və xroniki stres
İkinci kateqoriya — “öz gərginliyini, qəzəbini, nifrətini dilə gətirməyənlər”. Psixologiyada bu təsvirlər “emosional repressiya” və “dənəvər stress” (latent stress) konseptlərinə uyğun gəlir. Uzun müddət ərzində ifadə edilməmiş qəzəb, nifrət, narazılıq – bunlar emosional yükü artırır və „psixofizioloji“ gərginliyin formalaşmasına zəmin yaradır. Bu prosesdə yaranan xroniki stress hormonlarının yüksək səviyyəsi, immun sisteminin funksiyasının pozulmasına, hüceyrə təmir mexanizmlərinin zəifləməsinə gətirib çıxara bilər.
Belə bir şəraitdə orqanizm “qurban rolu”na keçə bilər — yəni insan özünü passiv, məğlub və enerjisiz hiss edir. Bu isə “learned helplessness” (öyrənilmiş köməksizlik) fenomeni ilə bağlıdır və bio-psixoloji baxımdan bədən özünü müdafiəyə almaqda gecikə bilər. Bu yanaşma sizinin verdiyiniz mətndə “əlaqə qurmağı bacarmayan, sakitcə susan” insanlarla əlaqələndirilir.
Beləliklə, ikinci qrup — emosional ifadənin qarşısını alanlar — psixoloji baxımdan dysregulyasiya edilmiş emosional vəziyyət, xroniki iltihab və immun sistemində “enerji yatırımı”nın azalması riski altındadır.
3. Dərin emosional əlaqəsi olan insanlar: sosial dəstək və bağlanma
Üçüncü kateqoriya — “gerçək, toxunan emosional əlaqəsi olan insanlar”. Bu psixoloji baxımdan “dəstək sistemi” (social support), “əlaqəli bağlılıq” (attachment security) və “emosional oksigen” (emotional oxygen) kimi metaforlarla izah edilir. Bağlanma nəzəriyyəsində (attachment theory) göstərilir ki, insanların biri-birinə olan emosional bağlılığı stressin negativ təsirlərini azalda bilər. Həqiqi bir qohum, dost ya da tərəfdaşla möhkəm əlaqə olan insan — “təhlükəsiz baza” (secure base) ilə təmin edilmişdir və bu, onun psixo-fizioloji sabitliyini gücləndirir.
Elm göstərir ki, yüksək səviyyədə sosial dəstək olan insanlar stres responsu zamanı kortizol və adrenalinin qalxmasını daha az yaşayırlar, immun sistemində NK hüceyrələri və T limfositlər daha yaxşı fəaliyyət göstərir. Beləliklə, üçüncü qrup — “təklikdən uzaq, bağlanmış, dəstəklənən” insanlar — psixoloji baxımdan “rekonstruktiv adaptasiya” mexanizmlərinə malik olurlar.
Psixobioloji bağ: “Bədən susduqda ruh nə deyir?”
Girişdə qeyd etdiyiniz məsələdə — “90 % onkologiya bədəndə deyil, insanın özü olmağı dayandırdığı anda başlayır” — özünü göstərir. Burada psixoloji terminlərlə aşağıdakı kimi izah olar:
İnsan özünü “real-self” (həqiqi özüm) kimi yaşamırsa, gündəlik həyatında “martyr rolu”, “uusuz” və ya “kimdənsə asılı” vəziyyət alır — bu zaman onun “psixi agentliyi” məhdudlaşır.
Bu zaman “korporativ şəxsiyyət” (corporate self) və ya “görüntü-özü” (image-self) formalaşa bilər — belə bir vəziyyətdə insanın daxili konfliktləri artar, çünki kim olduğu ilə yaşadığı həyat arasında gap (uyğunsuzluq) yaranır.
Bu gap psixolojidə “ekzistensial dissonans” (existential dissonance) yarada bilər — insanın daxili niyyəti ilə xarici davranışları arasında uyğunsuzluq olur. Bu isə stres-reaksiyaları gücləndirir və bədən səviyyəsində xroniki iltihabın aktivləşməsinə yol aça bilər.
Beləliklə, orqanizm yalnız “hüceyrə düzəltmək” funksiyasına deyil, həm də “daxili harmoniya” təmin etmək funksiyasına keçməyə başlayır. Harmoniya pozulduqda isə immun sisteminin “yuxu rejimi”, “təmizləmə mexanizmi” və “hüceyrə yeniləmə” prosesləri sarsılmağa başlayır.
Təkliflər — psixoloji profilaktika və həyat strategiyaları
Bu psixoloji yanaşmanı gündəlik həyata və profilaktikaya çevirmək üçün bəzi tövsiyələr aşağıdakılardır:
1. Daxili məqsədin müəyyən edilməsi: Hər gün sizi “oğurlamayan”, əksinə “sizi oyandıran” bir məqsəd üzərində düşünün — bu məqsəd özünüzdən çox daha böyük ola bilər, ancaq hər gün sizi hərəkətə gətirən olsun. Bu, psixi agentliyi və resiliensi gücləndirir.
2. Emosional şüurluluq və ifadə: Öz emosiyalarınızı tanımaq, qəbul etmək və ehtiyac olduğu halda təhlükəsiz şəkildə ifadə etmək — bu yalnız danışmaqla deyil, yazmaqla, yaratmaqla da ola bilər. “Repressiya → iltihab → risk” silsiləsindən çıxmaq üçün, iç dünyanızla konstruktiv dialoq qurun.
3. Həqiqi sosial əlaqələr qurmaq və saxlamaq: Yüksək keyfiyyətli bir emosional bağınız — bir yaxın dost, tərəfdaş ya da ailə üzvü — sizin “təhlükəsiz baza”nız ola bilər. Bu sırada “mən narahat olmamaq üçün susuram” düşüncəsini əvəz edin: “mən hörmətlə və səviyyəli şəkildə hisslərimi bölüşürəm”.
4. Bədən-zehin inteqrasiyası: Meditasiya, nəfəs məşqləri, bədən hərəkətləri (yoga, gəzinti, üzgüçülük) stress hormonlarını azaltmağa, immun sistemini dəstəkləməyə kömək edir. Psixoneuroimmunologiyanın dili ilə — “sinir sistemi → endokrin sistem → immun sistemi” zəncirində müsbət impulslar yaradır.
5. Profilaktiki tibbi yanaşma = psixoloji yanaşma: Beyin-bədən bir bütündür. Periodik skrininqlər, sağlam qidalanma, siqaret və alkoqoldan uzaq durmaq önəmlidir — lakin bunlara paralel olaraq daxili psixoloji vəziyyətə diqqət yetirmək xəstəlik hərəkətinin “latent mərhələsində” fasilə yarada bilər.
ƏN VACİB MƏSƏLƏ İSƏ- PSİXİ SAĞLAMLIQ!
Gülər MİKAYILQIZI,
tədqiqatçı
