Qərb Konsaltinq Şirkətlərinin Azərbaycanın bəzi problemlərindəki müəmmalı rolu-SENSASİON ARAŞDIRMA

(Xatırladırıq ki, vətənpərvərlik ruhu ilə hazırlanmış bu ciddi araşdırma yazısı münasibət bildirilməsi üçün ADA Universitetinə, eləcə də hələki adını çəkə bilmədiyimiz bəzi ciddi dövlət qurumlarına göndərilmiş, yüksək rəy alınmışdır)

…Son illər Azərbaycan iqtisadiyyatının bəzi sahələrindəki problemlər gizli deyil, çoxumuza bəllidir. Bəlkə də bunu təbii saymaq olar, çünki müharibədən yenicə çıxmış, Qarabağın işğaldan azad olunmuş ərazilərindəki geniş vüsətli tikinti və bərpa işləri, keçmiş məcburi köçkünlərin öz yurduna qaytarılması və s. bir sıra problemlərin həllində daha çevik addımlara imkan vermir. Lakin tanınmış iqtisadçı alimlərin elektron mediadakı təhlil və şərhləri də xüsusilə diqqəti çəkir. Məlum olur ki, iqtisadiyyatın bir çox sahələrində, eləcə də bank və neft sektorunda, kənd təsərrüfatı sahələrində… qəbul edilən qanunlara, görülən tədbirlərə baxmayaraq vəziyyət arzulanan səviyyədə düzəlmir ki, düzəlmir. Bircə faktı deyək ki, məsələn, böyük potensial imkanlara malik ölkəmizə, hətta ehtiyaclı ölkələrdən-Monqolustandan, Keniyadan… ət alınıb gətirilir… Niyə? Səbəb nədir??? Bəs bu və ya digər problemlərin baiskarı nədir və ya kimlərdir? Ümumiyyətlə, nə baş verir???

***

…Yox, səbəb sadə deyilmiş. Ağacı qurd içindən yeyən kimi, bəlkə iqtisdiyyatımızı da içindən «yeyən qurdlar» var və bunu tapıb üzə çıxarmaq mütləq lazımdır. Prezident İlham Əliyevin bütün sahələrdə islahatlara geniş meydan verdiyi iqtisadiyyatımızda bu və ya digər problemlər olmamalıdır. Amma olur! Bəlkə xarici kəşfiyyat orqanlarının əli ilə problemlər yaradılır?!

Bəri başdan qeyd edirik ki, bu, adi bir ittiham yox, «Təzadlar»ın Araşdırma Qrupu olaraq uzun müddətdir apardığımız araşdırmanın nəticəsi kimi, gəldiyimiz təkzib olunmayan bir qənaətdir. Axı ölkəmizdə iqtisadiyyatımızın inkişaflılığına cavabdeh qurumlar var. Amma məlum olur ki, həmin cavabdeh qurumların bəzilərinin Qərbin Konsaltinq Şirkətləri ilə əməkdaşlığı irəliləyişdən daha çox, geriləmələrə yol açmaqdadır. Bəli, indi gəlirik mətləb üstünə. Elə uzun müddətli araşdırmalarımızın nəticəsi də bəzi cavabdeh qurumların məsuliyyətsizliyini və onların rəhbərlərinin müəyyən maraqları naminə Konsaltinq Şirkətləri ilə iş birliklərinin hansı səviyyədə olduğunu ortaya çıxartdı.

İndi sizləri əsl sensasiya doğuracaq həmin araşdırmaların nəticəsi ilə tanış edirik. Hansı ki, təhlilin başa çatdırılmasınadək çoxsaylı mənbələri araşdırmış, sahə mütəxəssislərini dinləmiş, onların məsləhət və təkliflərini nəzərə almışıq… Və bəri başdan bildiririk ki, buy azı Azərbaycana olan istəklərimizdən qaynaqlanıb, vətənpərvərlik ruhuna köklənib. İnanırıq ki, Respublikamızda iqtisadi problemlərin aradan qaldırılması niyyətilə hazırlanmış bu araşdırma yazı, ölkəmiz, həmçinin iqtisadiyyatımız, o cümlədən ərzaq təhlükəsizliyimiz naminə bir çox cavabdeh şəxslərin və rəsmi qurumların diqqətini cəlb edəcək, onların hərəkətə keçməsinə gətirib çıxaracaq.

Giriş: Terminal rentyerizmə keçid və xarici təsirlərin arxitekturası…

…Araşdırmalarımız göstərir ki, 2024–2026-cı illərdə Azərbaycan Respublikası daxili struktur çağırışları və xarici hibrid təsirin görünməmiş konvergensiyası ilə üzləşib. Makroiqtisadi dinamikanın, casusluq işləri üzrə məhkəmə proseslərinin materiallarının və beynəlxalq konsaltinq strukturlarının fəaliyyətinin təhlili ölkənin «terminal rentyerizm» fazasına daxil olduğunu söyləməyə əsas verir. Bu vəziyyətdə fiziki resursun (neftin) tükənməsi idarəetmə institutlarının xarici manipulyasiya qarşısında kritik həssaslığı ilə üst-üstə düşür.

***

Azərbaycan Respublikasının müasir inkişaf mərhələsi «terminal rentyerizm» fazasına daxil olması ilə xarakterizə olunur, bu zaman xam neftin ixracına əsaslanan çoxillik ekstensiv artım modeli geoloji və maliyyə hüdudları ilə toqquşur. Bu kritik bifurkasiya anında dövlət getdikcə daha çox suveren siyasi subyekt kimi deyil, hakimiyyət institutlarının xidmət funksiyalarını yerinə yetirdiyi, qanunvericiliyin isə xarici oyunçularla qarşılıqlı əlaqə üçün proqram interfeysləri (API) rolunu oynadığı mürəkkəb rəqəmsal platforma kimi nəzərdən keçirilir. Belə bir metafora xarici kəşfiyyat orqanlarının proksi-strukturları kimi çıxış edən qərb Konsaltinq və Audit şirkətləri tərəfindən fəal şəkildə istismar olunan boşluqları aydın şəkildə aşkar etməyə imkan verir.

Açar yataqların fiziki tükənməsi və xarici ticarət profisitinin çökməsi fonunda «Böyük dördlük» (Deloitte, PwC, EY, KPMG) şirkətlərinin və «McKinsey & Company» səviyyəsində strateji məsləhətçilərin rolu klassik audit və ya biznes-konsaltinq çərçivəsindən kənara çıxır. Bu korporasiyalar iqtisadi casusluq və dövlət sisteminin «boşluqlarının skan edilməsi» alətlərinə çevrilir, özlərinin real sifarişçilərinə — Qərb xüsusi xidmət orqanlarına (MKİ, MI-6, FinCEN) strateji sahələrin maliyyə axınları, tədarük zəncirləri və kadr potensialı haqqında kritik məlumatlara çıxış təmin edirlər. Bu hesabatımız da elə Qərb Konsaltinq Şirkətlərinin, «Böyük dördlük» (Big Four) audit korporasiyalarının və xarici kəşfiyyatla əlaqəli strukturların Azərbaycan dövlətinin «boşluqlarının skan edilməsini» həyata keçirdikləri mexanizmlərin dərinləşdirilmiş araşdırmasıdır.

***

Dövlət arxitekturasını suveren siyasi subyekt kimi deyil, «rəqəmsal platforma» kimi nəzərdən keçirərək, xarici aktorlar destruktiv idarəetmə alqoritmlərini tətbiq etmək üçün qanunvericilik və inzibati interfeyslərdən (API) istifadə edirlər. Araşdırma qapalı iqtisadi məlumatların, agent şəbəkələrinə qarşı cinayət işlərinin materiallarının (2024–2025-ci illərin «fransız casusları» işi, 2025-ci il SOCAR-da təxribat işi) və Qərb məsləhətçilərinin kuratorluq etdiyi uğursuz infrastruktur layihələrinin təhlilinə əsaslanır. Sənədlər sübut edir ki, cari iqtisadi turbulentlik təkcə bazar konyunkturunun nəticəsi deyil, həm də Azərbaycanın suverenliyinin neftdən sonrakı dövr ərəfəsində problemlərə sürüklənməsinə yönəlmiş «iqtisadi qatillərin» məqsədyönlü strategiyasının nəticəsidir.

Makroiqtisadi diaqnoz: «Qayçı effekti» və sabitlik illüziyası…

Azərbaycanda 2024–2025-ci illərdəki iqtisadi vəziyyət rəsmi ritorika ilə faktiki statistik göstəriciləri arasında kəskin və ciddi uçurumu nümayiş etdirir. Son onilliklərin rifahının əsas drayveri-neft-qaz sektoru struktur geriləmə  fazasına daxil olub ki, bu da artıq dünya bazarlarındakı qiymətlərin müvəqqəti tərəddüdləri ilə kompensasiya oluna bilməz. Resurs bazasının deqradasiyası və ticarət balansının çökməsi, Fundamental problem «Azəri-Çıraq-Günəşli» (AÇG) yataqlar blokunda hasilatın geridönməz düşməsidir. 2025-ci ildə neft və kondensat istehsalı 27,7 milyon tona düşüb ki, bu da 2020-ci ilin səviyyəsindən 24% azdır. Bunlar rəsmi rəqəmlərdir! Anlamaq vacibdir ki, bu eniş geoloji xarakter daşıyır və Qərb məsləhətçilərinin tətbiqində israr etdikləri hasilatın intensivləşdirilməsinin texnoloji üsulları artıq lay təzyiqini saxlamaq iqtidarında deyil. Bu eniş «qayçı effekti»nin yaranmasına gətirib çıxarıb: ixracın fiziki həcmi qiymətlərin dəyişkənliyinin artması ilə eyni vaxtda azalır ki, bu da iqtisadiyyatı təkcə bir il ərzində təxminən 2,4 milyard dollar valyuta gəlirindən məhrum edib.

Ən narahatedici göstərici xarici ticarət profisitinin katastrofik şəkildə daralmasıdır ki, bu da üç il ərzində 35 dəfə azalıb.

İqtisadi islahatlar nəzarət aləti kimi…

…Azərbaycandakı Qərb Konsaltinq Şirkətləri bank sektorunun və vergi inzibatçılığının islahatından tutmuş, ölkədə ilk rəqəmsal qanunvericilik bazasının yaradılmasına qədər, geniş proqram spektrinə kuratorluq edir. Rəsmi olaraq bu layihələr «şəffaflığa» yönəlsə də, praktikada onlar Qərb strukturlarına resursların bölüşdürülməsi və büdcənin formalaşdırılması mexanizmi üzərində tam nəzarəti təmin edir. Azərbaycanda Qərb xüsusi xidmət orqanlarının bəzi proksi-fəaliyyətlərinə (Konsaltinq şirkətləri vasitəsilə) diqqət edək:

• Bank sektorunun islahatı: Qərb maliyyə institutlarının üstünlüklərini təmin etmək üçün oyun qaydalarının dəyişdirilməsi;
• Kiçik və orta biznes (SME): Qərb standartlarına və qrant dəstəyinə yönəlmiş sahibkarlar təbəqəsinin yaradılması;
• Məhkəmə sistemi: Dünya Bankının on milyonlarla dollar dəyərində məhkəmələrin modernləşdirilməsi layihəsi (Judicial Services and Smart Infrastructure Project) e-court sistemlərini tətbiq edir, hansı ki, onların arxitekturası məhkəmə qərarlarının xarici müşahidəçilər tərəfindən auditinə imkan verir;
• Məlumat ötürmə mexanizmi: Azərbaycan banklarının (Kapital Bank, ABB) auditi zamanı əldə edilən məlumatlar de-fakto ABŞ Xəzinədarlığının Maliyyə Cinayətləri ilə Mübarizə Şəbəkəsi (FinCEN) üçün əlçatan olur. Bu, Vaşinqtona maliyyə axınlarını real vaxt rejimində izləməyə və ABŞ-ın geosiyasi maraqlarına uyğun olmayan tranzaksiyaları (məsələn, «Şimal-Cənub» dəhlizi çərçivəsində ödənişlər və ya İranla ticarət) bloklamağa imkan verir.
• Komplayens silahı: Sərt KYC/AML prosedurlarını tətbiq edərək, Qərb auditorları Azərbaycan banklarını sanksiya rejimlərinə «həddindən artıq riayət etməyə» məcbur edir, tez-tez ikinci dərəcəli sanksiyalardan qorxaraq, milli biznesin qanuni əməliyyatlarını bloklayırlar. Bu, «maliyyə suverenliyinin tərsinə» formasıdır, burada ödənişlərin aparılması barədə qərarlar Bakıda deyil, London və ya Nyu-Yorkdakı komplayens-nəzarət ofislərində qəbul edilir.

Niyə axı???

Dövlət strukturları bir «VZLOM» obyekti kimi: Konsaltinq Şirkətləri tərəfindən boşluqların skan edilməsi üsulları…

Açıq deyək ki, «Dövlət rəqəmsal sistem kimi» konsepsiyası çərçivəsində Qərb konsaltinq şirkətləri hakimiyyət arxitekturasında «baqların» axtarışı üçün qanuni alətlər rolunu oynayır. «Xərclərin optimallaşdırılması» və ya «rəqəmsal transformasiya» layihələri gələcəkdə xarici idarəetmə və ya nöqtəvi sanksiyaların tətbiqi üçün istifadə olunan məlumatların toplanması üçün ideal örtük kimi xidmət edir.

Konsaltinq adı altında kəşfiyyat üsulları…

1.Prosedurların revers-injinirinqi: Məsləhətçilər qərar qəbul etmə reqlamentlərini, nazirlik və idarələrin daxili təlimatlarını öyrənir, məntiqi səhvləri və qanunvericiliyə «SQL-inyeksiyaları»- dövlət aktivləri üzərində nəzarəti zəiflədən lobbiçi düzəlişlərini daxil etmək imkanlarını aşkar edirlər.

2.OSINT və fişinq: Personalın auditi adı altında məmurların sosial əlaqələrinin təhlili aparılır (tərcümeyi-halların AI-auditi), bu da hakimiyyət sistemi daxilində xarici oyunçuların maraqlarını irəli sürə bilən potensial işə alına bilən kadrları («Troyanlar» və «Qurdlar») aşkar etməyə imkan verir.

3.Strateji məlumatlara çıxış: Beynəlxalq firmalar optimallaşdırma layihələri vasitəsilə Müdafiə Nazirliyi və digər güc strukturlarının müqavilələrinin təfərrüatlarına çıxış əldə edirlər, necə ki, bu 2021-ci ildə Avropa ölkələrindən birində qeydə alınıb. Azərbaycanda «McKinsey & Company» SOCAR və «Azəriqaz»ın 2035-ci ilə qədər strategiyalarının planlaşdırılmasına dərindən inteqrasiya olunub ki, bu da ona ölkənin enerji xəritəsinə görünməmiş çıxış imkanı verir.

«FinCEN» məlumat ötürmə mexanizmi

«Böyük dördlüyün» audit məlumatları məcburi qaydada ABŞ Xəzinədarlığının Maliyyə Cinayətləri ilə Mübarizə Şəbəkəsi (FinCEN) tərəfindən işlənir. Bu idarə faktiki olaraq maliyyə kəşfiyyatıdır, hansı ki, auditorlardan alınan «insaydlar» əsasında ABŞ-ın rəqibləri kimi tanınan şəxs və təşkilatlara qarşı ən dağıdıcı sanksiyalar üçün siyahılar formalaşdırır. 2014–2015-ci illərdə Qərbin Rusiya Federasiyasına qarşı sanksiyalarının 800 milyard rubl ziyan vurması faktı, məhz qapalı maliyyə hesabatlığı vasitəsilə əldə edilmiş «ağrılı nöqtələrin» dəqiq bilinməsi ilə izah olunur…

Agent şəbəkələri və Konsaltinq Şirkətləri İqtisadi kəşfiyyat aləti kimi: Onların MKİ və MI-6 ilə əlaqələri…

(Davamı var)

Təqdim etdi: Elçin MƏMMƏDLİ