TANRININ SEÇDİYİ BƏNDƏ- İLYAS İSMAYILOV

Yaxud, universal zəka sahibi…

Bu günlərdə “Adiloğlu” nəşriyyatında nəfis tərtibatla işıq üzü görən “Mən buzamana sığmazam” adlı sənədli-publisistik kitab bir oxucu kimi diqqətimi çoxçəkdi. Üç hissədən ibarət olan bu kitab Azərbaycanın dövlət xadimi, AzərbaycanSSR Prokuroru və ölkəmizin müstəqillik dövrünün ilk Ədliyyə naziri vəzifələrindəçalışmış, hüquq elmləri doktoru, professor, eks-millət vəkili, Ədalət Partiyasınınsədri (2001–2025) İlyas Abbas oğlu İsmayılovun şərəfli ömür yolundan bəhs edir. Ələmdar Məmmədovun müəllifi olduğu kitabın mövzusu doğma xalqı, vətəniüçün SEÇİLMİŞ bir insanın həyat və fəaliyyətindən, keşməkeşli TALEYİDƏN bəhs etsə də, təkcə tarixi baxımdan aktuallığına, mahiyyətinə görə deyil, həm dəbir çox müsbət, maarifləndirici xüsusiyyətlərinə görə çox əhəmiyyətlidir.

Bəşər yaranandan bəri, yer üzünə saysız-hesabsız insanlar gəlib-gedir. Təbii ki, ölüm faktoru insan həyatının danılmaz və qaçılmaz məqamıdır. Sözün poetikqüdrətindən özünə heykəl ucaldan Məmməd Arazın “Dünya sənin, dünya mənim, dünya heç kimin” fikri də dünyada heç kimin ömrünün əbədi olmadığını ifadəedir. Fəqət, sağlığında olduğu kimi, dünyasını dəyişəndən sonra sevilmək, yaddaşlara əbədi köçmək hər insana nəsib olmayan bir xoşbəxtlikdir. Bəli, İlyas İsmayılov xalqımız tərəfindən ehtiramla yad olunmağa layiq, Ulu TanrınınAzərbaycana bəxş etdiyi tarixi və unudulmaz şəxsiyyətdir.

Ələmdar müəllim kamillik və mənəviyyat zirvəsinə ucalan bu fədəkar İNSANIN, tarixi ŞƏXSİYYƏTİN işıqlı obrazını real fakt və hadisələrə söykənərək kitabın“XX əsrin XXI əsrə hədiyyəsi”, “Siyasətimizin Cahandar ağası” və “O, Azərbaycandan getdi” hissələrində və hər hissənin bölmələrində mükəmməltəqdim edir.

Birinci hissəyə daxil edilən “Zirvəyə doğlu” adlanan ilk bölmədə İlyas İsmayılovun dünyaya gəlişini müəllif bədii dildə belə qələmə alır: “Novruz Abbas atanın və Məleykə ananın ocağını hamıdan əvvəl işıqlandırdı… bu sevgi doluailəyə övlad müjdəsi, övlad sevinci gətirdi. Abbas ata Novruzun onlara gətirdiyi övlad payının, oğul payının adını İlyas qoydu. İlahu qüvvə, köməyə gələn mənasını verən bu adın sahibinin bir ocağın, bir obanın, bir elin dadınayetişəcəyinə inanırdı, güvənirdi ata…”

Amma taleyi İlyası hələ körpəykən sınağa çəkir. Xidməti vəzifəsinin icrası zamanıatası qətlə yetirilir. Hüquqşünas olmaq istəyi üzünü görmədiyi milis işçisi olmuşatasından qaynaqlanan İlyas İsmayılovun fəaliyyəti boyu əsas qayəsi hamınınqanun və ədalət qarşısında bərabərliyini təmin etmək olub. 1981-ci ildə“Prokurorluq işçilərinin mənəvi tərbiyəsi” adlı kitabçasında, mətbuatda dərcolunan müsahibələrində kadrların düzgün seçilməsindən bəhs edən İlyas müəllimDövlət İmtahan Komissiyasının sədri olanda həmişə ləyaqətli və savadlı məzunlarıprokurorluq orqanlarına işə qubul edib. Kitabda müəllifin qeyd etdiyi kimi, “hüquq-mühafizə orqanlarının işıqlı adamı, ədalət carçısı İlyas İsmayılov barədəsöylənilən xoş xatirələr, sağlığında qazanılan rəhmətlər bitib-tükənmir.”

Respublika prokuroru olduğu illərdə məhz İlyas İsmayılov Moskvanın eyniləÖzbəkistandakı kimi Azərbaycanda istintaqlar aparmasına, “pambıqla başkəsmək” istəyinə qarşı çıxıb. Və ya müəllifin qeyd etdiyi kimi, ondan əvvəlrespublikada 10 min, 20 min rüşvət alanlar “Rüşvətxorluğla mübarizə” pərdəsialtında 10 manat, 20 manat rüşvət alanları həbsə alıb, məhkum etdirirdilər. Kiçikməbləğlərə görə insanlar istintaqa cəlb olunur, gülünc məhkəmə proseslərikeçirilir, təəccüb doğuran qərarlar qəbul edilirdi. (səh.58)

İllər ötdü, İlyas İsmayılov Respublika Prokuroru olanda belə utancverici işlərə son qoymağı fəaliyyətinin əsad prinsipi elan etdi və böyük ölçüdə məqsədinə nail oldu. (səh.61) Xalq, Vətən qarşısında cavabdehlik həlledici məqamlarda SÖZLƏ ƏMƏLİN üst-üstə düşməsidir. İlyas müəllimin sözlə əməli, “hər şeyə ədalətprinsipi ilə baxan, hüququn üstünlüyünə inanan xarakteri həyatının hər anındaözünü göstərdi.” (səh. 283) O, şəxsiyyət olaraq özünün fəallığını bu və ya digərvəzifələrdə çalışarkən, cəmiyyətlə qarşılıqlı əlaqədə olduğu prosesdə büruzə verəbilirdi…

Müəllif kitabda İlyas İsmayılovun “yerlibazlıq və qohumazlıqdan, şəxsi ambisiyadan və eqoizmdən uzaq”, “qürurlu, təmənnasız və təvazökar ”, qorxmazvə cəsarətli” bir sözlə, vətənpərvər insan olmasını tutarlı faktlarla qələmə alır, haqqında ən müfəssəl məlumatları oxucunun diqqətinə çatdırır. Onu da qeydedim ki, Ələmdar Məmmədovun sayca dördüncü olan “Mən bu zamana sığmazam” kitabında publisistik təfəkkürün, düşüncənin təməlində həm də birmüəllif kimi özünün də güclü milli təəssübkeşlik hissi duyulur. Müəllif çox haqlıolaraq yazır ki, İlyas müəllimin xalqı, dövləti yolundakı fədakarlığı nəinkibugünkü, həm də gələcək nəsillər üçün bir örnək və yaşam etalonudur…

Kitabın kövrək notlar üzərində köklənmiş, qələm dostum şair Musa Ələkbərlinin:

“Fərhadtək dağları yarıb gəlmişdin,

Ancaq dözəmmədin övlad dərdinə” –qoşa misrasının epiqraf seçildiyi “Etimad dərdi” bölməsini (ardınca elə “İlyas İsmayılov itkisi” (səh 156) bölməsini də – N.Ə) müəllif ürək ağrısıyla qələmə alıb. 19 sentyabr 2018-ci ildə İstambulda yaşayan və iş adamı kimi tanınan böyük oğluEtimadın xaincəsinə qətlə yetrilməsi qocaman, dağ vüqarlı, məğrur İlyas müəllimin sözün əsl mənasında, belini bükür… “Amma mətanətini heç itirmədi. Ağır zamanlar insanların əsl xarakterini ortaya çıxarır. Mən İlyas İsmayılovu özatam kimi sevdim. Mənə atalıq qayğısını əsirgəmədi. Həyatımda belə bir insanınolması, oğlumun belə bir insanın nəvəsi olması mənə fərəh hissi bəxş edir. Arzuedirəm ki, oğlum İlyas İsmayılov… babası kimi ədalətli olsun. Onun kimi şərəfli, mərd kişi olsun..” (Sevil Nuriyeva, jurnalist, televiziya aparıcısı, İ.İsmayılpvungəlini, səh. 285)

Etimadı tanıyanlar xatirələrində onun necə xeyirxah, darda olana, çətin vəziyyətdəyaşayanlara əl uzatmasından, Türkiyə və Azərbaycan naminə gözünü qırpmadancan verməyə hazır bir şəxs olması və başqa xüsusi məziyyətləri barədə söz açırlar, onu əsla unutmayacaqlarını dilə gətirirlər.

Türkiyənin birinci xanımı Əminə Ərdoğanın da Etimadın dəfn günü telefon açaraq Sevil xanıma və Etimadın anası Zəkiyyə xanıma başsağlığı verməsi diqqətçəkənepizodlardan biridir. Oxucuya məlum olur ki, Etimad qardaş ölkənin də ictimai-siyasi həyatında imkanı daxilində iştirak edib. Müəllif yazır: “15 İyul dövlətçevrilişinə cəhd zamanı çoxları qaçıb gizləndiyi bir vaxtda Etimad xanımı vəməsləkdaşı Sevil Nuriyeva ilə birlikdə ən qaynar nöqtələrdə oldu… Etimad Sevilxanımı əvvəlcə telestudiyaya, ordan da Ərdoğanı qarşılamaq üçün hava limanına apardı. Onların bu fədakarlığı izsiz qalmadı. Sevil xanım mediya nümayəndəsikimi Ərdoğanı Fransaya səfəri zamanı müşayiət edənlər arasında idi.” (səh.149)

Kitabın “Tarixi şəxsiyyətlər və İsmayılov”,“Prokuror və ədəbiyyat”, “İlyas İsmayılovun söhbətlərindən”, “İlyas İsmayılovun müdrik sözləri” bölmələrindəmüəllifin təbirincə desək, İlyas müəllimin “universal dahi” olduğunun şahidioluruq. Oxucuya məlum olur ki, “İlyas müəllim hüquq elmləri doktorudərəcəsindən də yüksəkdə dayanan alim olmaqla yanaşı, elmi, tarixi, siyasi, dinivə s. publisistik mətnlərin də müəllifidir…” İlyas İsmayılov müdrik kəlamlarınınınbirində deyir: “Təfəkküründə müstəqillik olmadan orijinal elmi əsərlər yaradılabilmız.”

Kitabda İlyas müəllimin ölkədə və dünyada baş verən siyasi hadisələri daimizləməsindən, mütaliə dairəsindən geniş söhbət açılır, İbn Sina, Çingiz xan, Camal Əbdül Nasir, Şarl de Qol, Nəriman Nərimanov, akademik Firudin Köçərlihaqqında məqalələrindən maraqlı sitatlar gətirilir.

“Sizi xalq sevir, biz də belə oğulu ikiqat qiymətləndirməliyik.” Bu sözləridünyaşöhrətli yazıçı Çingiz Aytmayov İlyas müəllimə göndərdiyi “Plaxa” (Edam kötüyü) adlı kitabına avtoqraf yazıb. İlyas müəllim də əsəri oxuyub müəllifə rəyxarakterli geniş məktub yazır. Çingiz Aytmatov İlyas müəllimə göndərdiyitəşəkkür teleqramında yazırdı: “Ədəbiyyat haqqında dərin və qiymətli fikirləriifadə edən məktubunuzu böyük həvəs və ləzzətlə oxudum. Sizə təşəkkür edirəm. Sizə hörmət bəsləyən Çingiz Aytmatov.” (səh.176)

İlyas müəllimin Azərbaycanın ilk Xalq şairi Səməd Vurğuna şər –böhtan atanlaraciddi dəlillərə söykənən tutarlı cavabı, eləcə də İlyas İsmayılovun təsviriincəsənətə, memarlığa, teatra, kinoya dərindən bələd olması onun geniş spektrli, universal ZƏKA SAHİBİ olduğuna dəlalət etdiyinin göstəricisidir.

Bu kitabı oxuyarkən mən bir daha hiss etdim YAXŞI insanları bir-birinə yerlipərəstlik, tayfa, regionçuluq, vəzifə-mənsəb münasibətləri deyil, ƏDALƏT, VİCDAN, QANUNA hörmət , ƏXLAQ meyarı bağlayır…

“Qanun olmayan yerdə əxlaq ola bilməz” deyən İlyas İsmayılovun SƏDAQƏT andı da QANUN olub. Kitabda İlyas İsmayılov haqqında respublikamızın görkəmli elm xadimlərinin, hüquqşünasların, tanınmış ziyalılılarının bir-birndəngözəl və maraqlı xatirələri də yer alıb. Doğrudan da, Azərbaycanın hüquq elminəböyük töhfələr verən, adamsız adamların hamisi olan bu nadir və alicənabşəxsiyyətin həyatı və bioqrafiyası müasir gənclər üçün əsl MƏKTƏBDİR. Kitabadaxil edilən ürək sözlərinin heç birisi kiminsə sifarişi ilə, kiməsə xoş gəlməkxatirinə yazılmayıb. “Ədalət onun həyat tərzi, davranış ehkamıdır” bölməsində isə(səh 201-211) onu uzaqdan tanıyan, özünün yox, əməllərinin ziyasına qərq olansadə vətəndaşların ürək dolusu fikirləri yer alıb. Müəllif bu rəylərin çoxunu ayr-ayrı sosial şəbəkə səhifələrindən götürdüyünü və bəzisini ixtisarla verdiyini qeydedir. Mən də həmin fikirlərin bəzilərini ixtisarla yazıma daxil edirəm, məsələn: “Əgər başqa planetdən gələnlər bizə “Bir nəfər azərbaycanlı göstərin” – desələr, mən tərəddüd etmədən İlyas müəllimi seçərdim”. (Rahib Masallı), “Allah Sizinkimi yüksək əqidə sahibi, kişilik və ağsaqqallıq nümunsi olan ağsaqqallardan bziməhrum eləməsin”. (Vətən daşı). Bəli, bu rəylərdə kimi İlyas müəllimi “Qanunnaminə” filminədki prokurorun prototipi hesab edir, kimi “dövlətin unutduğudövlət adamı”… Ədalət Həşimov adlı oxucu isə müəllifə ünvanladığı rəydə yazır: “Hörmətli Ələmdar müəllim! Sizin “İlyas İsmayılov – 80” adı altında çap olunanmaterialı oxudum. Mən həm şad oldum, həm də kövrəldim ki, İlyas müəllim kimiAzərbaycanın dahi oğlunun yerini verən insanlar demək olar ki, yoxdur. Müasirdövrümüzün ən böyük bəlası yaltaqlıq, şərəfsizlik, ləyaqətsizlikdir… Ələmdarmüəllim! Mən Sizi də çox yaxşı tanıyıram. Siz özünüz də şərəfli insan, ləyaqətliprokurorluq əməkdaşı olmusunuz…”

Tale bu sətirlərin müəllifinə də İlyas müəllimlə iki dəfə yaxından görüşmək nəsibeləyib. İlk dəfə o böyük insanla “Hürriyyət” qəzetinin redaksiyasında Novruzbayramı ərəfəsində görüşən zaman Masallıdan olduğumu biləndə məndən rayon məhkəməsinin sədri Ədalət müəllimi soruşdu. Ətraflı məlumat verdim, hətta dedimki, babası Cavad bəy də hüquqşünas olub, 37-ci ildə siyasi repressiyaya məruzqalıb. İlyas müəllim dediklərimdən xəbərdarmış kimi, özünəməxsus tərzdəgülümsündü. Sonra mənə bir şəkil verib dedi: “Bizim adımızdan Masallıcamaatının Novruz bayramını rayon qəzetində təbrik edərsən…” İkinci görüşümüz“Geopolitika XXI əsr” qəzetinin redaksiyasında – baş redaktor XanoğlanƏhmədovun və qəzetin yorulmaz yazarı Aydın Canıyevin mənə verəcəkləriqonararı almağa gedərkən oldu. Redaksiya Ədalət partiyasının qərargahındayerləşirdi. Təəssüf ki, o zaman “Siyasətimizin Cahandar ağası”dan baş redaktoruolduğum “Masallı” qəzeti üçün müsahibə almağı heç ağlıma gətirmədim. AydınCanıyev isə “Geopolitika XXI əsr” qəzetində yazmışdı ki, İlyas İsmayılov yeganəAzərbaycan siyasətçisidir ki, mərhum Əbülfəz Elçibəy onun haqqında“prezidentliyə layiq yeganə şəxsiyyət İlyas İsmayılovdur” fikrini söyləyib…

Nə yaxşı ki, “Zəif müxalifəti olan ölkə güclü ola bilməz” müdrik kəlamınısöyləyən İlyas müəllim haqqında ürək sözlərimi mən də bu ilin ötən may ayıBakıda Qafqaz Biznes Mərkəzində Ədalət Partiyasının IX Qurultayında qonaqqismində çıxış edərkən deyə bildim. Heç kimə sirr deyil ki, ölkəmizdə yerlibazlığa, regionçuluğa son qoyacaq yeganə qüdrətli şəxsiyyət İlyas İsmayılov idi. Korrupsiyanın qarşısını yalnız tayfa təfəkkürünə son qoymaqla nail olmaqmümkündür… Nə yazıq ki, korrupsiyaya qarşı mübarizə tədbirləri barədə ƏdalətPartiyasının hazırladığı konsepsiyadan istifadə olunmasına fürsət verilmədi. Vəyuxarıda deyilən bir fikrə azacıq dəyişiklik edib İlyas İsmayılova həsr olunmuş“Mən bu zamana sığmazam” kitabı barədə qeydlərimi yekunlaşdırmaq istərdim. Bəli, İlyas Abbas oğlu Ulu Tanrının bizlər üçün seçdiyi BƏNDƏ idi. Çox heyif ki, biz İlyas İsmayılov kimi müdriklik və ədalətlilik mücəssəməsi olan bir şəxsiyyəti layiqincə qiymətləndirə bilmədik…

Son olaraq qeyd edim ki, yazıçı-jurnalist İradə Aytelin redaktoru olduğu bukitabdan, eləcə də “Tovuz Xeyriyyə Cəmiyyəti” ilə “Tovuz” qəzetinin “İlyas İsmayılov: “ƏN BÖYÜK FƏZİLƏT ƏDALƏTDİR” adlı xüsusi buraxılışından aliməktəblərdə hüquq təhsili alan tələbələr üçün çox dəyərli dərs vəsaiti kimi istifadəetmək olar.