TRAMPLA PUTİNİN GÖRÜŞÜ GÖZLƏNTİLƏRİ DOĞRULTDUMU?- ADİL MİNBAŞI YAZIR

…Bütün dünyanın diqqət mərkəzində olan Donald Tramp və Vladimir Putinin Alyaska görüşü bitdi. Danışıqlarda Avropa dövlətlərinin və tərəf kimi ən azından Ukraynanın iştirakının təmin edilməsi barədə istəklər  əvvəlcədən gündəlikdən çıxarılmışdı. Təşkilatçı tərəf  olan  ABŞ tərəfindən  görüşün belə formatı planlaşdırılmışdı ki, əvvəlcə iki dövlət başçıları- yəni Tramp və Putin bağlı qapı arxasında ikilikdə təkbətək görüşdükdən sonra nümayəndə heyətlərinin iştrakı ilə müzakirələr davam edəcək və mətbuat konfransı ilə tamamlanacaq.  

 Trampla Putinin təkbətək görüşünü olduqca təhlükəli sayan  Avropa dövlətləri buna qəti şəkildə etiraz etmiş və danışıqların  açıq müzakirəsini tələb etmişdi .  D.Tramp ikili qapalı söhbətin gələcəkdə çox dedi-qodulara səbəb olacağını nəzərə alaraq bu şərti qəbul etdi, lakin dolayısı ilə- tədbirin möhtəşəm səviyyədə hazırlığı, Putinin qarşılama mərasimindəki dərin hörmət-izzət və tədbirin “0” nəticəsi ilə  Avropanı başa saldı ki, ona şərt qoymağın heç bir mənası yoxdur. Təkbətək görüş istəyini isə incə bir protokol  jesti ilə-  hava limanından tədbirin keçirələcəyi yerə  Putini  şəxsi avtomobilində aparmaqla reallaşdırdı.

 Onsuz da  3 aya yaxın hazırlıq mərhələsində iki dövlət arasındakı nümayəndələrin görüş və söhbətlərində əvvəlcədən hansı məsələlərin müzakirə olunacağı, hansı qərarların qəbul ediləcəyi  ən kiçik detallarına qədər müzakirə olunmuşdu və razılaşdırılmışdı.  “İncə mətləblərin” təklikdə müzakirəsi üçün  qısa “avtomobil söhbəti” kifayət idi.  

Çoxdetallı panoramda  avtomobillə bağlı  bu kiçik  protokol jesti  mənə ani olaraq R.Reyqanla M.Qorboçovun ilk görüşlərində qapalı qapı arxasında təkbətək söhbət istəklərini xatırlatdı. Formasına görə deyil- gələcəkdə dünyanın gedişatını dəyişə biləcək mahiyyətinə görə…(hazırda münasib bilmədiyimə görə bu 3 nöqtənin məzmununu qismət olarsa lazım gələndə açıqlayaram). Görüşün nə ilə nəticələndiyi uzun müddət idi ki, müzakirə mövzusu idi. Əlbəttə,  az-cox ciddi siyasətçilər bu görüşdə sülh müqaviləsinin bağlanacağını gözləmirdilər. Amma Avropa liderlərinin, eləcə də Amerikada nüfuzlu hakimiyyətdaxili Partiya və Parlament nümayəndələri tövsiyə edirdi ki, ABŞ prezidentinin Putinlə görüşməsi münasib deyil, müstəsna hal kimi yalnız nümayəndələrin hazırlıq prosesində sülh üçün ciddi razılaşmaların olacağı barədə əminlik yarandıqdan sonra mümkündür. D.Tramp da məhz bu şərt daxilində Putinlə görüşəcəyini bildirmişdi. Təbii  ki, görüş təyin olunmuşdusa, deməli Sülh razılaşması olmasa da, qismən sülhə aparan ciddi razılaşmalar gözlənilirdi.

XXX

Görüşdən bir gün əvvəl “Təzadlar” qəzetinin baş redaktoru Asif Mərzili ilə müsahibəmizdə bildirmişdim ki, ““Barışıq sazişi” altında təşkil olunan bu görüş, əslində, başqa məqsədlər daşıyir və orada əsasən başqa mövzular müzakirə olunacaq, sülhlə bağlı isə heç bir qərar qəbul olunmayacaq”.

  Hələ danışıqlar başlamazdan əvvəl tərəflərin heyətinin tərkibi açıqlandıqda nə dərəcədə haqlı olduğumu anladım. Sülh danışıqları ilə bağlı ilk danışıqlara Rusiyanın maliyyə naziri, həmçinin Amerikanın maliyyə və ticarət nazirlərinin  heyətə daxil edilməsi görüşün həqiqi məqsədindən xəbər verirdi.  

 Görüşdə Putinin güzəştə getməli olduğu və  qedəcəyini şərtləndirən digər ciddi səbəblər- Rusiyanın hərbi potensialının tükənməsi, iqtisadiyyat və maliyyə sistemindəki  böhran, yeni sanksiyaların və tariflərin  tətbiqi, müasir Amerika silahlarının miqdarına və tətbiqinə məhdudiyyətin götürülməsi ilə  Ukraynaya satılması barədə ABŞ-NATO- AVROPA razılaşması və s. danışıqlarda  ciddi nəticəyə ümidləri daha da artırırdı.  Üstəlik, Tramp görüşün vacibliyini əsaslandıran  hədə xarakterli ciddi arqumentini də elan etmişdi- bu görüşdə Putinin sülhə razı olub- olmadığına əmin olmaq üçün vacib idi. Tam görüş ərəfəsində Tramp elan etmişdi ki,  Əqər Putin barışığa gəlməsə, daha sərt sanksiyalar və Rusiya üçün ağır- çox ağır nəticələr yaradan qərarlar qəbul edəcək!    Maraqlıdır ki, Trampın hakimiyyətə gəldiyi və müharibəni 24 saat ərzində dayandıracağı vədindən  kecən yarım il ərzində elan etdiyi  bütün hədələrə baxmayaraq, Putin nəinki barışıq üçün real olmayan şərtlərindən geri çəkildi, əksinə, onları daha da sərtləşdirdi. Trampın son ciddi hədəsinə isə bizlərdə deyildiyi kimi, Putin “heç tüklərini də tərpətmədi”.  Eləcə də Putin danışıqlar zamanı da heç bir güzəştə getmədi!  Tramp isə həmişəki kimi geri çəkilərək görüşdən sonrakı müsahibəsində “hələlik” heç bir sanksiya tətbiq etməyəcəyini bildirməklə son hədəsini də geri çəkdi!

 Ortada həm maraq doğuran, həm də müzakirə predmeti olan ciddi bir sual dolaşır- Trampın Rusiyaya qarşı  heç vaxt, heç bir sərt  addım atmayacağını  Putin əvvəlcədən bilirdimi, ondakı bu əminliyin səbəbi nə idi?!

 Trampın Rusiya ilə gizli əlaqələrinin olması  barədə söhbətlər hələ onun birinci kodensiyası müddətində ciddi müzakirə predmeti idi, az qalmışdı ona impiçment elan olunması ilə nəticələnsin. Indi  yenilənmiş bu mövzuya Trampın prezident kimi fəaliyyətində şəxsi biznes maraqlarını güdməsi kimi digər dedi-qodular  da əlavə olunub. Lakin bu deyilənləri əsaslandıracaq faktlar ortada olmadığı və hüquqi  qaydada təsbit edilmədiyi  üçün bir hüquqşünas kimi mən bunları qəbul etməyib şaiyə kimi  müzakirə mövzusundan çıxarıram.  Ancaq bütün hallarda Trampın Rusiyaya qarşı tətbiq edəcəyini elan etdiyi sanksiyaları öz imicinə kölgə salacağını bilə-bilə yarım il ərzində  təkrar-təkrar geri götürməsi, bu azmış kimi, bütün müttəfiqlərinin ümumi rəyinə zidd olaraq Putini yüksək qiymətləndirməsinin, hər zaman tərifləməsinin, onunla görüşməyi təkidlə xahiş etməsinin, işğala məruz qalan Ukrayna prezidentinin qəbulda alçaldılmasına rəğmən  Putinlə  görüşün anoloqu olmayacaq dərəcədə təmtəraqlı keçirməsinin, statusuna yaraşmayan sevinclə təyarədən enən  Putini  ayaqüstə alqışlamasının (Amerika çəkilişlərindən silinsə də digər ölkələrin çəkilişlərində qalır) və s. çoxsaylı qeyri-adiliklərin səbəbi izah və aydınlıq tələb edir ( bu hissədə də “3 nöqtə”hüququnu saxlayıram)…

…Putinin özünəgüvəncinin,  Trampın Putinə qarşı bu qeyri adi davranışlarının səbəbini mən mülahizələrlə deyil,  obyektiv reallıqlarla  izah etməyə çalışacam.  Məqsədim Trampı müdafiə etmək deyil. Bunun təsdiqi olaraq təxminən 6-7 il əvvəl “Təzadlar” qəzetinə verdiyim müsahibədə söylədiyim bəzi fikirlərimə istinad etməyi uyğun hesab edirəm. Həmin müsahibədə qeyd etmişdim ki, dünyanı bir mərkəzdən idarə etmək uğrunda mübarizədə anqlosakslar- Amerika və İngiltərə birgə hərəkət edirlər. Lakin  gələcəkdə bu mərkəzdə rəhbərliyin  kimin əlində olacağı üstündə İngiltərə mərkəzli və Amerikə mərkəzli dərin dövlət gücləri arasında daxili bir mübarizə gedir. Həmçinin qeyd etmişdim ki,  hazırda ABŞ hegemon dövlət statusunu qorumaqda çətinlik çəkir. Ən real iddiaçı olaraq  böyük sürətlə inkişaf edən Çin Amerika üçün böyük təhlükədir. Bu təhlükənin qarşısını  vaxtında ala bilməsə, ABŞ nəinki hegemon dövlət, heç güclü bir dövlət olmaq imkanını da saxlaya bilməyəcək.

 ABŞ özünün milli təhlükəsizlik proqramında Rusiyanı sadəcə təhlükə, Cini isə bir nömrəli düşmən olaraq qiymətləndirdiyi üçün  milli müdafiə proqramında hərbi, iqtisadi, texnoloji və s. məsələlərlə yanaşı  Çinə qarşı bir-neçə istiqamətdə Dövlətlər koolisiyası (Blok dövlətlər) yaratmağı planlaşdırır. Bunların sırasında vacib Blok dövlət olaraq Rusiyanı görür. (bu məsələdə İngiltərənin fərqli mövqeyi barədə söylədikərim hazırki mövzudan kənara çıxdığı üçün ona toxunmuram).

 Fikirlərimi aydın izah edə bilmək üçün başqa məsələni  də xatırladım ki, ABŞ güclü dövlətçilik siteminə malik bir ölkədir və dövlət idarəçiliyində hakimiyyət bölgüsü qüsursuz şəkildə qorunub saxlanılır. Bu səbəbdən Donald Tpamp şəxsi münasibət, istək və maraqlarından asılı olmayaraq ciddi, strateji, xüsusilə dövlətin təhlükəsizliyi ilə bağlı məsələlərdə istədiyi qərarları qəbul edə bilməz  və müqavilələr bağlaya bilməz. Əks halda həmin qərar və müqavilələrin ləğvi ilə yanaşı,  Qnunverici hakimiyyət (senat və parlament) və Məhkəmə hakimiyyəti ilə  ciddi problemlər yaşayar. Parlamentin  İmpiçment  qəbul etmək hüququ hər zaman “Domokl qılıncı” kimi ABŞ prezidentinin başının üstündən asılıdır.

  Yuxarıda qeyd etdiyim səbəbdən Rusiya- bütöv, dayanıqlı, ancaq böyük iddialara gücü çatmayan, idarə oluna bilən ölkə olaraq ABŞ-ın milli təhlükəsizliyi üçün strateji “obyekt”dir. ABŞ üçün Rusiyanın nə dərəcədə əhəmiyyətli olduğunu Putin də gözəl bilir və danışıqlar zamanı  replikalarla qəsdən  bunu bir-neçə dəfə xatırlatdı. Onların  hər ikisi bunu da  bilir  ki,  Rusiya müharibədə məğlub olarsa Putin hakimiyyətini itirəcək. Bunun nə ilə bitəcəyini gözləmək risklidir.  Müstəqillik qazanmaq üçün fürsət gözləyən  milli federasiyalar, mübahisəli tarixi ərazilərini geri qaytarmaq arzusunda  olan Çin və Yaponiya, Rusiyanın parçalanmasında maraqlı olan  digər qüvvələrin  də hərtərəfli müdaxiləsini  nəzərə alsaq, vəziyyətin nəzarətdən çıxacağı realdır.  Vəziyyətdən çıxış yolunun həlli isə ziddiyyətlidir. Bu  Amerikanın prezidenti kimi Trampı “odla su arasında” çıxılmaz vəziyyətdə qoyub. Heqemon dövlət  beynəlxalq hüququn,  haqqın, ədalətin, süverenliyin, demokratiyanın, ümumiyyətlə, liberal Qərbin rəhbər tutduğu bütün  dəyərlərin qoruyucusu və təminatçısı olmalıdır. Bu qüvənc yoxdursa, niyə onunla birlikdə olmalı və onunla hesablaşmalıdırlar?…

Yoxsa, yuxarıda deyildiyi kimi,  Amerikanın təkqütblü heqomonluq funksiyasını yerinə yetirə bilməməsi artıq mülahizə deyil, reallıqdır! Bu missiya Trampdan ədalətli sülhün təmin olunmasını tələb edir. Ədalətli sülh isə işğala məruz qalan tərəfin- Ukraynanın  süverenlik və ərazi bütövlüyünün təmin olunması deməkdir. “Bəs onda Rusiya məsələsi necə olacaq” sualının cavabı,  əslində, bəllidir, amma arzuedilən deyil! Kiyev ətrafından geri çəkilmək məcburiyyətində qaldıqdan sonra demək olar ki, müharibənin bütün gedişi ərzində Rusiyanın təbliğat  maşını gecə- gündüz Ukraynaya qarşı, hətta lazım gələrsə onun müttəfiqlərinə qarşı nüvə silahının tətbiq olunması çağrışlarını edir. Eks prezident, Rusiya Təhlükəsizlik Şurasının müavini Medvedev başda olmaqla bir çox hərbi və siyasi yetkililər rəsmi çıxışları ilə bu təhlükənin reallaşacağı inamını yaradırlar. Bəzi siyasətçilər hesab edir ki, bu, ABŞ və Avropa dövlətlərini  Rusiyaya qarşı daha sərt adımlar atmaqdan  çəkindirən əsas  səbəbdir. Lakin bu inandırıcı deyil, sadəcə, daxili auditoriya üçün – müharibənin heç bir halda uduzulmayacağına inam, qarşı tərəfə isə qorxu yaratmaq üçündür. Çünki  Rusiya ABŞ və İngiltərənin bu sahədə nə qədər üstün olduğunu və onu nə gözləyəcəyini yaxşı bilir (mövzudan çıxmamaq üçün yenə 3 nöqtə)…

XXX

…Rusiya işğal etdiyi torpaqları geri qaytarmaq məcburiyyətində qalarsa, ən ağır şərtlər və güzəştlər hesabına olsa belə Putin Rusiyanı Çinin qucağına atacaq!!!

  Ən qısa sözardı – Bu təkcə Rusiya-Ukrayna müharibəsinin taleyini deyil, bütün  dünyanın gələcək arxitekturasını dəyişəcək!  Qoca Çin isə səssiz, soyuq kobra kimi səbrlə öz saatını gözləyir!!! Bu baş verərsə, nəticəsi təkcə Ukrayna üçün deyil, Avropa və ABŞ üçün də çox ağır olacaq. Arzuedilməz olsa da, çıxış yolu Ukraynanı ərazi itkiləri ilə ədalətsiz sülhə məcbur etməkdir…

Adil Minbaşı,

Hüquqşünas, Baş ədliyyə müşaviri