…Bundan əvvəlki təhlillərdə Tibb və iqtisadiyyat elmləri üzrə 2025-ci ilin Nobel mükafatı laueratları haqqında material dərc etmişdik. Bu gün isə kimya elmləri üzrə mükafatçıların və onların tədqiqatlarının araşdırılmasına keçək.
2025-ci il Kimya üzrə Nobel Mükafatı üç alim—Susumu Kitagawa, Richard Robson və Omar Yaghi—tərəfindən metal-organi̇k çərçivələrin (MOF-lər) inkişafı üzərindəki innovativ işləri üçün təqdim edilib. Bu yeni material sinfi, sadə metal ionları və organi̇k birləşdiricilərdən ibarət olan yüksək gözenəkli strukturların yaradılmasını təmin edir. Onların tədqiqatı, özəl xüsusiyyətlərlə materialların dizaynında yeni sərhədlər açmış, iqlim dəyişikliyi, enerji saxlama və tibbi tətbiqlər kimi qlobal problemlərin həlli yolunda irəliləyiş təmin edib. Şvəd Kral Akademiyası onların atom səviyyəsində mürəkkəb iskalələr quraq kimi dəqiqlik və funksionallığı birləşdirən yeni molekulyar arxitekturanın əsaslarını qoyduğu üçün bu mükafatı verib.
Bu tədqiqatın əhəmiyyəti çox böyükdür, çünki bu MOF-lar müxtəlif sənaye sahələrində inqilab yarada bilər. Bu çərçivələr əsasən kristal sünger kimi işləyir və qazları ən yüksək səviyyədə tutmaq və saxlamaq qabiliyyətinə malikdir. Məsələn, onlar sənayə emissiyalarından karbon dioksidi tutaraq qlobal istiləşməyə qarşı mübarizəyə kömək edə bilər və ya suvaqti enerjisi üçün hidrogen saxlamaqla təmiz enerji keçidinə dəstək verə bilər. Tibb sahəsində MOF-lar dərmanların nəzarətli buraxılmasını təmin edərək, xəstəliklərin (məsələn, xərçəng) müalicəsini yaxşılaşdırır. Ətraf mühitin qorunmasında isə onlar su təmizlənməsində ifrat maddələri seçici şəkildə çəkib çıxara bilər. Kitagawa, Robson və Yaghi-nin işi kimyaçılara xüsusi ölçüləri və kimyəvi xüsusiyyətlərlə materialları proqnozlaşdırmaq və konstruksiya salmaq imkanı verərək material dizaynını daha demokratik edib. Davamlılıq problemlərinin olduğu bir dövrdə onların kəşfi kataliz, sensorlar və enerji kimi sahələrdə milyardlarla hesablanan iqtisadi fayda yarada bilər.
Susumu Kitagawa, mükafatçılardan biri olaraq, Yapon kimyaçıdır və 1951-ci ildə Kyotoda, Yaponiyada anadan olub. O, Yaponiyadakı Kyoto Universitetini təmsil edir, burada koordinator kimya üzrə karyerasının əksəriyyətini keçirib. Kitagawa-nin töhvələri dinamik MOF-lərə yönəlib ki, bu da bu materiallara çeviklik əlavə edir.
Richard Robson, 1939-cu ildə Melburnda, Avstraliyada anadan olan Avstraliyali kimyaçıdır və 1980-ci illərin sonlarında MOF-lər üçün konsepsiyalı çərçivəni formalaşdırmaqda öncülük etmişdir. O, Avstraliyadakı Melburn Universitetini təmsil edir, burada erkən işləri geniş şəbəkələr üzərində işləyib və abstrakt ideyalardan praktik dizaynlara keçib.
Omar Yaghi, 1965-ci ildə Ammanda, İordaniyada, Fələstin kökləri olan ailədə anadan olan Amerika kimyaçısıdır və MOF-lərin sintezində və tətbiqində mühüm rol oynamışdır. O, ABŞ-dəki Kaliforniya Universitetinin Berkli şöbəsini təmsil edir, burada bu materialları sənaye istifadəsi üçün miqyaslı şəkildə inkişaf etdirmək üçün işlərə rəhbərlik edib. Yaghi-nin mültecə fonundan Nobel laureatına qədərki səyahəti elmi əməkdaşlığın qlobal xarakterini vurğulayır. Fələstin mənşəli və Müsəlman əksəriyyətli ərazidə böyüyən biri kimi Yaghi İslam ölkələrində anadan olan və elm üzrə Nobel mükafatına layiq görülən 4-cü alimdir, amma digərləri kimi o da ABŞ universitetinin yetişdirməsidir. Müsəlman universitetlərinin yetişdirməsi kimi Nobel mükafatı laueratı yoxdur.
Bu alimlər birgə Yaponiya, Avstraliya və ABŞ (İordaniya kökləri ilə) kimi müxtəlif fonlara malikdir—lakin onların əməkdaşlıq ruhu kimyanın sərhədləri öyrətdiyini sübut edir. Onların universitetləri—Kyoto, Melburn və Berkli—innovativ tədqiqatları dəstəkləmək baxımından məşhurdur və bu mükafat beynəlxalq akademiyanın insanlıq qarşısında duran məsələləri həll etməkdəki rolunu vurğulayır. 2025-ci il Kimya üzrə Nobel Mükafatı onların fərdi nailiyyətlərini qeyd etməklə yanaşı, davamlı kimya istiqamətinə keçid işarəsi verir və gələcək nəsilləri bu irsi daha yaxşı bir dünya qurmaq üçün inkişaf etdirməyə ruhlandırır. Biz bir xalq olaraq daha dərindən düçünməliyik, hər hansı bir universitetimiz nə vaxt Nobel səviyyəli mükafatçılar yetişdirəcək.
Dərin hörmətlə:
Prof. Saleh Məmmədov
