2 oktyabr: Zorakılığa yol verməməyə həsr olunmuş gün
Hər il 2 oktyabr tarixində dünya müasir tarixdə sülh və zorakılığa yol verməmənin ən nüfuzlu tərəfdarlarından biri olan Mahatma Qandinin doğum ildönümünə təsadüf edən Beynəlxalq Qeyri-Zorakılıq Gününü qeyd edir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Baş Assambleyası 2007-ci ildə Beynəlxalq Qeyri-Zorakılıq Gününü təsis edərək zorakılığa yol verməmənin universal əhəmiyyətini və sülh, tolerantlıq və anlaşma mədəniyyəti yaratmaq arzusunu bir daha təsdiqləmişdir. 2 oktyabrın seçilməsi dərin simvolik məna daşıyır: bu, Mohandas Karamçand Qandinin 1869-cu ildə Qucaratın Porbandar şəhərində anadan olduğu gündür.
Hindistan üçün Qandi sadəcə tarixi şəxsiyyət deyil. O, azadlıq mübarizəsini transformasiya edən və ədalətsizliyə qarşı müqavimətin mütləq nifrət və ya zorakılığa əsaslanmalı olmadığını nümayiş etdirən davamlı mənəvi və siyasi fəlsəfəni təmsil edir. Onun həyatı bizə güclü şəkildə xatırladır ki, sülh zəiflik, zorakılığa yol verməmək isə passivlik deyil. Əksinə, bu, böyük cəsarət, intizam, fədakarlıq və həqiqətə sarsılmaz bağlılıq tələb edə bilər.
Satyaqraxadan Hindistanın azadlıq mübarizəsinə
Qandinin Mahatma olmağa gedən yolu uzun və zəngin təcrübəyə əsaslanan bir yol idi. Gənc hüquqşünas kimi o, 1893-cü ildə Cənubi Afrikaya getmiş və burada irqi ayrı-seçkilik və ədalətsizliklə üzləşmişdir. Məhz burada o, ədalətsizliyə qarşı qeyri-zorakı yollarla müqavimət göstərmək metodu kimi Satyaqraxa — həqiqətin axtarışı və ya həqiqətə sadiqlik — fəlsəfəsini və praktikasını formalaşdırmağa başlamışdır. O, 1915-ci ildə Hindistana qayıtmış və tədricən Hindistanın azadlıq hərəkatının əsas simasına çevrilmiş, vətəndaş itaətsizliyi, əməkdaşlıqdan imtina və dinc müqavimətə əsaslanan kütləvi kampaniyalara rəhbərlik etmişdir.
Onun siyasi metodu məhz milyonlarla insanı zorakılıq alətinə çevirmədən səfərbər etməyə çalışdığı üçün inqilabi idi. Onun mübarizəsi insanlara onların milliyyətinə, dininə və ya kimliyinə görə qarşı deyil, ədalətsizliyə və hökmranlığa qarşı yönəlmişdi. Qandi nümayiş etdirdi ki, hərəkat zorakılığa əl atmadan da güclü ola bilər və mənəvi nüfuz siyasi dəyişiklik üçün böyük qüvvəyə çevrilə bilər.
Zorakılığa yol verməmək həyat tərzinə çevrildikdə
Qandinin zorakılığa yol verməməyə çağırışını xüsusilə diqqətəlayiq edən cəhət onun bunu sadəcə siyasi taktika hesab etməməsi idi. O, bunu həyat prinsipi kimi tətbiq etməyə çalışırdı. O, hətta Hindistanın azadlığı uğrunda mübarizə aparanların törətdiyi zorakılığa belə dəfələrlə qarşı çıxmışdı. 1922-ci ildə polis əməkdaşlarının öldürüldüyü Çauri Çaura hadisələrindən sonra Qandi, hərəkatın getdikcə genişlənməsinə baxmayaraq, Əməkdaşlıqdan İmtina Hərəkatını dayandırdı. Onun üçün azadlığa nail olmaq üçün istifadə edilən vasitələr azadlığın özü qədər əhəmiyyətli idi.
1947–48-ci illərdə Hindistanın müstəqilliyi və Bölünməsi ilə müşayiət olunan icmalararası zorakılıq zamanı Qandi bir daha qarşıdurma içində olan icmaların arasında özünü yerləşdirdi. O, zorakılığın baş verdiyi ərazilərə səfər edir və insanları bir-birini öldürməyə son qoymağa çağırmaq üçün oruc tuturdu. Kəlküttədə onun iştirakı və orucu icma liderlərinin zorakılığa son qoyacaqlarına söz verdikləri bir mühitin yaranmasına töhfə verdi. Dehlidə 1948-ci ilin yanvarında keçirdiyi sonuncu oruc isə icmalararası gərginliyə son qoyulmasına və azlıqların müdafiəsinə çağırış məqsədi daşıyırdı.
Bu addımlar onun heç bir siyasi və ya dini məqsədin başqa bir insanın öldürülməsinə haqq qazandıra bilməyəcəyinə dair inancının fövqəladə ardıcıllığını nümayiş etdirirdi. Bölünmədən sonra əhalinin sıx məskunlaşdığı, emosiyaların yüksək olduğu və zorakılığın sürətlə yayıla bildiyi bir yarımqitədə Qandinin mənəvi müdaxilələri daha böyük qan tökülməsinin qarşısının alınmasına kömək etdi. O, bütün tərəflərin həyatını xilas etməyə çalışdı və Hindistanın kollektiv vicdanında silinməz iz buraxdı.
Sərhədləri aşan irs
Qandinin təsiri Hindistanın müstəqilliyi ilə sona çatmadı. Onun ideyaları qitələri və nəsilləri aşaraq ədalətsizliyə qarşı dinc səfərbərlik yolu ilə mübarizə aparan liderləri və hərəkatları ruhlandırdı. Nelson Mandela və Cənubi Afrikada aparteidə qarşı mübarizə, mühüm mənada, Qandinin özünün Cənubi Afrikada formalaşdırdığı müqavimət ənənəsindən bəhrələnmişdir. Qandinin ideyaları həmçinin ABŞ-da vətəndaş hüquqları hərəkatına və azadlıq və bərabərlik uğrunda çoxsaylı digər mübarizələrə təsir göstərmişdir.
Onun davamlı irsi konkret siyasi proqramın təkrarlanmasında deyil, ədalət axtarışı ilə sülh axtarışının bir-birinə zidd olmaya biləcəyi ideyasındadır. Qandi göstərdi ki, insan öz rəqibini insanlıqdan məhrum etmədən ədalətsizliyə qətiyyətlə qarşı çıxa bilər. Onun fəlsəfəsi bu gün də aktualdır, çünki o, universal insani arzudan — cəmiyyətləri bir arada saxlayan insani bağları məhv etmədən daha ədalətli dünya yaratmaq istəyindən — bəhs edir.
Münaqişələrlə dolu dünyada Qandi niyə önəmlidir?
Zorakılığa yol verməmək mesajı xüsusilə bugünkü dünyamız üçün aktualdır. Biz dağıdıcı münaqişələrin hökm sürdüyü bir dövrdə yaşayırıq; bunlara Rusiya və Ukrayna arasında davam edən müharibə, eləcə də Yaxın Şərqdəki ciddi və mürəkkəb münaqişələr daxildir. Müharibənin insanlara vurduğu itkilər bizə xatırladır ki, hər bir statistikanın arxasında ayrı-ayrı insanların həyatı, ailələr və icmalar dayanır. Müasir silahlar həmçinin dağıntının mümkün miqyasını misilsiz dərəcədə artırmışdır.
Belə şəraitdə dialoq, diplomatiya və mübahisələrin dinc yolla həlli mücərrəd ideallar deyil; bunlar insanların daha çox əzab çəkməsinin qarşısını almaq üçün vacib vasitələrdir. Hindistan münaqişələrin həllində irəliyə doğru yol kimi ardıcıl şəkildə dialoq və diplomatiyanı müdafiə etmişdir. Baş nazir Narendra Modi bu yanaşmanı açıq şəkildə ifadə edərək “bu, müharibə dövrü deyil” demiş və dialoq və diplomatiya yolu ilə qan tökülməsinə və insanların əzabına son qoyulmasının vacibliyini vurğulamışdır.
Qandinin fəlsəfəsi bizə xatırladır ki, sülh yalnız silahların susması ilə əldə olunmur. Davamlı sülh üçün narazılıqların səbəblərinin aradan qaldırılması, insan ləyaqətinə hörmət, etimadın formalaşdırılması və fikir ayrılıqlarının zorakılığa əl atmadan həll edilə biləcəyi şəraitin yaradılması tələb olunur.
Dövrümüz üçün əbədi mesaj
Buna görə də Beynəlxalq Qeyri-Zorakılıq Günü və “Gandhi Jayanti” bu il xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Münaqişələrin milyonlarla insana təsir göstərməkdə davam etdiyi bir vaxtda Qandinin mesajı bizi zorakılığın siyasi dəyişiklik üçün qaçılmaz vasitə olduğu barədə təsəvvürü yenidən nəzərdən keçirməyə çağırır. Bu mesaj bizə xatırladır ki, davamlı sülh fikir ayrılığı yaşadığımız insanlarla danışmaq cəsarəti, insan ləyaqətinə hörmət, təxribat anlarında təmkin və ortaq məxrəcə gəlməyə hazır olmaq tələb edir.
Zorakılığa yol verməmək ədalətsizliyə laqeyd qalmaq demək deyil. Qandi nümayiş etdirdi ki, nifrətə nifrətlə cavab vermədən ədalətsizliyə qətiyyətlə qarşı çıxmaq mümkündür. Onun həyatı göstərdi ki, cəsarət təmkin formasında özünü göstərə bilər, müqavimət mərhəmətlə yanaşı mövcud ola bilər və siyasi fəaliyyət mənəvi məsuliyyətlə istiqamətləndirilə bilər.
Mahatmanı Bakıda xatırlamaq
Məhz bu ruhda Hindistanın Azərbaycandakı Səfirliyi 2 oktyabr 2026-cı il tarixində saat 12:00-da Hindistan Səfirliyində “Gandhi Jayanti” və Beynəlxalq Qeyri-Zorakılıq Gününü qeyd edəcək. Bu tədbir Mahatmanı yad etmək, onun əbədi mesajı haqqında düşünmək və müasir dünyamızda sülhün, tolerantlığın və dialoqun əhəmiyyətini bir daha təsdiqləmək üçün imkan yaradacaq.
Qandini doğum ildönümündə yad edərkən, onun bəşəriyyətə ən böyük töhfəsinin bəlkə də yalnız zorakılığa əl atmadan ədalətsizliyə qarşı necə mübarizə aparmağı göstərməkdən ibarət olmadığını, eyni zamanda məqsədlərimizə çatmaq üçün seçdiyimiz vasitələrin nəticədə yaratdığımız cəmiyyətin xarakterini müəyyən etdiyini nümayiş etdirmək olduğunu xatırlamaq faydalıdır.Onun həyatı bizə bu gün də xatırladır ki, bəşəriyyətin ən böyük qələbələri başqalarını məğlub etməklə əldə edilənlər deyil, ləyaqət, mərhəmət və sülh şəraitində birlikdə yaşamağımıza imkan verən qələbələrdir.
Abhay Kumar,
Hindistanın Azərbaycandakı səfiri
