Netanyahunun Nyu-Yorkda, BMT Baş Assambleyasında çıxışı zamanı Azərbaycan nümayəndəsinin zalda qalması Türkiyə mediasının bir hissəsində ölkəmizə qarşı yeni ittihamlara səbəb olub. İsraillə münasibətlərimiz yenidən sədaqət imtahanına çevrilir: Azərbaycan niyə zalı tərk etmədi?
Əvvəlcə hadisəni tam təqdim edək. Anadolu Agentliyinin məlumatına görə, təxminən 70 ölkənin nümayəndə heyəti Netanyahu çıxışa başlayarkən zalı tərk edib və ya yerlərini boş saxlayıb. Azərbaycan və Qazaxıstan isə zalda təmsil olunublar. Böyük Britaniya, Fransa, Kanada, Avstraliya və başqa ölkələrin nümayəndələri də çıxışı dinləyiblər. Azərbaycanı sanki bütün dünyaya qarşı çıxaraq təkbaşına Netanyahuya dəstək vermiş ölkə kimi göstərmək bu mənzərəni təhrif edir.
Bəzi başlıqlarda isə məhz Azərbaycan seçilir. “Sözcü” 25 sentyabrda “Heyetler birer birer çıktı: Azerbaycan temsilcisi Netanyahu’yu dinledi” yazıb — “Nümayəndə heyətləri bir-bir çıxdı: Azərbaycan təmsilçisi Netanyahunu dinlədi”. Xəbərdə başqa ölkələrin də qaldığı göstərilsə də, başlıqda diqqət Azərbaycana yönəldilir.
“Haber Vitrini”nin başlığı daha açıq ittihamdır: “Yazıklar olsun.. Soykırımcı Netanyahu konuşurken Azerbaycan temsilcisi salonda kaldı”. “Ayıb olsun” sözləri ilə başlayan materialda Azərbaycan nümayəndəsinin Netanyahunun Ərdoğanı hədəf alan çıxışını dinləməsi ayrıca qınanır. Beləliklə, diplomatik davranış qardaşlığa sədaqət məsələsinə çevrilir.
İran mediası da mövzunu qabardır. “Tasnim”in 26 sentyabr tarixli materialı Azərbaycan nümayəndəsinin zalda qalmasına Türkiyədə göstərilən reaksiyalara həsr olunub. Agentlik Netanyahunun Ərdoğanı tənqid etməsinə baxmayaraq Azərbaycan təmsilçisinin çıxışı dinləməsini xüsusi vurğulayır. Bu, İran hökumətinin ayrıca bəyanatı deyil, Azərbaycana yönələn iradların İran mediasında da yayılmasıdır.
Mənim üçün acı olan budur: Türkiyədəki bəzi media çıxışları ilə İran mediasının təqdimatı Azərbaycanı qınayan eyni məqam üzərində birləşir. Bunun koordinasiyalı kampaniya olduğunu söyləmək üçün sübut lazımdır. Ancaq yaranan siyasi təzyiqi və onun münasibətlərimizə təsirini görməmək də mümkün deyil.
Zalda qalmaq danışanın bütün fikirlərini dəstəkləmək demək deyil. Azərbaycan nümayəndəsinin Netanyahunu dinləməsindən onun Türkiyə haqqında dediklərinə razılıq verdiyi nəticəsi çıxmır. Zalı tərk edən dövlətlərin etiraz etmək hüququ olduğu kimi, Azərbaycanın da öz diplomatik davranışını müəyyənləşdirmək hüququ var.
Azərbaycanın qərarlarını onun təhlükəsizlik təcrübəsindən ayıraraq qiymətləndirmək olmaz.
Qarabağ qələbəsinin əsas sahibi Azərbaycan əsgəri və xalqıdır. Türkiyənin dəstəyi, o cümlədən təqdim etdiyi hərbi texnologiyalar bu qələbədə xüsusi yer tutur. İsrailin hərbi təchizatının əhəmiyyəti də eyni dürüstlüklə qəbul edilməlidir.
SIPRI-nin məlumatına görə, 2016–2020-ci illərdə Azərbaycanın əsas silah sistemləri idxalının həcminin 69 faizi İsrailin payına düşüb. Bu rəqəm ordumuzdakı bütün silahların və ya hərbi xərclərin 69 faizi demək deyil. İsraildən alınmış pilotsuz uçuş aparatları, döyüş sursatları və raket sistemləri 2020-ci il müharibəsində istifadə olunub. SIPRI-nin istinad etdiyi təhlillərdə bu vasitələrin Azərbaycanın hərbi üstünlüyünün mühüm komponenti olduğu göstərilir.
Həmin silahlar olmasaydı, müharibənin necə nəticələnəcəyini qəti söyləmək mümkün deyil. Lakin qələbənin daha uzun döyüşlər, daha ağır itkilər və daha böyük çətinliklər hesabına əldə oluna biləcəyini düşünmək üçün əsas var.
Azərbaycan bu silahları satın alıb. Bununla belə, bəzi ölkələrin silah satışını məhdudlaşdırdığı şəraitdə mühüm təchizatçı ilə əməkdaşlığın strateji dəyərini unutmaq olmaz. Başqa təchizatçılarımızın olması İsrailin rolunu aradan qaldırmır.
Bu münasibətlərin tarixi də bugünkü hakimiyyətlərlə başlamayıb.
1993-cü ilin ağır günlərində, Süleyman Dəmirəlin baş nazir olduğu dövrdə, Azərbaycanın Türkiyədən istədiyi humanitar helikopter dəstəyinin təmin edilməməsi acı xatirə olaraq qalır. TBMM-nin 13 aprel 1993-cü il iclasının protokolunda Elçibəyin xəstə və yaralıları daşımaq üçün üç helikopter istədiyi, lakin onları Türkiyədən ala bilmədiyi barədə sözləri nəql olunur. Bu, həmin məyusluğun o dövrün Türkiyə parlamentində də müzakirə edildiyini göstərir.
Məhz həmin illərdə Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin təməli qoyulurdu. İsrail Azərbaycanın müstəqilliyini 25 dekabr 1991-ci ildə tanımış, diplomatik münasibətlər 7 aprel 1992-ci ildə qurulmuşdu. İsrailin Bakıdakı səfirliyi isə 1993-cü ilin avqustunda fəaliyyətə başlamışdı. Azərbaycan çətin təhlükəsizlik şəraitində özünə tərəfdaşlar axtarırdı və İsraillə münasibətlər də həmin dövrdə institusional əsas qazanırdı.
Bu xronologiya İsraillə yaxınlaşmanın yalnız helikopter məsələsindən yarandığını sübut etmir. Ancaq Azərbaycanın niyə təhlükəsizliyini tək bir tərəfdaşdan asılı qoymaq istəmədiyini anlamağa kömək edir. Dövlətlərin siyasi yaddaşı var. Çətin gündə qarşılanmayan ehtiyac da, qurulan əməkdaşlıq da həmin yaddaşda qalır.
Bu hadisəni xatırlatmaq bugünkü Türkiyəni və ya türk xalqını ittiham etmək üçün deyil. Dəmirəl hökumətinin qərarını bütün Türkiyə ilə eyniləşdirmək ədalətsizlik olardı. Eyni şəkildə, bugünkü qardaşlığımız naminə keçmişin çətinliklərini unutmaq və Azərbaycanın başqa tərəfdaşlara ehtiyacını inkar etmək də doğru deyil.
Azərbaycanın İsraillə əlaqələri Türkiyəyə qarşı qurulmayıb. Türkiyə ilə qardaşlığımız da İsraillə əməkdaşlığımızdan imtina şərtinə bağlanmamalıdır.
Qazaxıstanın nümayəndəsinin də BMT zalında qalması bir daha göstərir ki, türk dövlətlərinin diplomatik qərarları hər zaman eyni olmur. Azərbaycan və Qazaxıstanın müstəqil seçimlərini qəbul etmədən güclü türk dünyası birliyi qurmaq mümkün deyil. Birlik qarşılıqlı hörmət və maraqların uzlaşdırılması ilə möhkəmlənir.
İsraillə münasibətləri qorumaq onun hökumətinin hər qərarına haqq qazandırmaq demək deyil. Fələstinlilərin hüquqlarını və mülki insanların həyatını müdafiə etməklə dövlətlərarası əməkdaşlığı davam etdirmək mümkündür. Azərbaycan–İsrail münasibətlərinin gələcəyi də ayrı-ayrı liderlərin siyasi taleyinə bağlanmamalıdır. Bu əməkdaşlıq hər iki ölkədə kimin hakimiyyətdə olmasından asılı olmayaraq dövlət maraqları əsasında qiymətləndirilməlidir.
Eyni prinsip Türkiyə ilə münasibətlərimiz üçün də keçərlidir. Türkiyədə Azərbaycanı hədəfə alan yazılara cavab olaraq Azərbaycanda Türkiyə əleyhinə qəzəb yaratmaq çıxış yolu deyil. Redaksiyanın başlığına görə bütöv xalqı günahlandırmaq münasibətlərimizi zədələyir.
Türkiyədə Azərbaycan əleyhinə, Azərbaycanda isə Türkiyə əleyhinə təbliğat dayandırılmalıdır. Tənqid faktlara söykənməli, xalqları qarşı-qarşıya qoyan təhqir və ittihamlara çevrilməməlidir. Hər iki ölkənin siyasi rəhbərliyi və mediası bu məsuliyyəti daşıyır.
Bizə daha dərin Türkiyə–Azərbaycan əməkdaşlığı lazımdır. Türkiyə Azərbaycanın təhlükəsizlik reallıqlarını, Azərbaycan da Türkiyənin həssaslıqlarını nəzərə almalıdır. İsrail, İran və ya başqa ölkələrlə münasibətlərdəki fərqlər birliyimizi zəiflətmək üçün istifadə olunmamalıdır.
Dövlət varsa, onun maraqları da var. Qardaşlıq həmin maraqları anlamaq və onlara hörmət etmək məsuliyyətidir…
Elbəyi HƏSƏNLİ,
Surix
