Cəlil Məmmədquluzadənin satirasında milli özünüdərk problemi-TƏHLİL

…XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri Azərbaycan tarixində milli oyanış və ictimai şüurun formalaşması mərhələsi kimi səciyyələnir. Bu dövrdə Azərbaycan cəmiyyəti ənənəvi feodal-patriarxal dünyagörüşündən modern milli düşüncəyə keçid yaşayırdı. Maarifçilik ideyalarının yayılması, mətbuatın meydana çıxması və ziyalı təbəqəsinin formalaşması milli özünüdərkin əsas amillərinə çevrildi. Həmin prosesin ideoloji və mədəni rəhbərlərindən biri Cəlil Məmmədquluzadə olmuşdur.

Cəlil Məmmədquluzadə yalnız realist yazıçı və dramaturq deyil, həm də milli düşüncənin formalaşdırıcısı kimi çıxış etmişdir. Onun satirası sadəcə bədii gülüş yaratmaq məqsədi daşımırdı. Bu satira milli şüuru oyatmaq, cəmiyyəti öz geriliyini dərk etməyə məcbur etmək və modern düşüncəyə yönəltmək funksiyası daşıyırdı. Ədibin yaradıcılığı, xüsusilə “Molla Nəsrəddin” jurnalı ətrafında formalaşan fəaliyyət Azərbaycan xalqının özünü bir millət kimi dərk etməsində mühüm rol oynamışdır. Milli özünüdərk dedikdə xalqın öz tarixini, dilini, mədəniyyətini və ictimai vəziyyətini şüurlu şəkildə qavraması nəzərdə tutulur. Məmmədquluzadənin satirası məhz bu şüurun yaranmasına xidmət etmişdir. O, gülüş vasitəsilə cəmiyyətə güzgü tutmuş, xalqı öz vəziyyəti üzərində düşünməyə məcbur etmişdir. Satira ədəbiyyatda tənqidi gülüş vasitəsilə sosial eyibləri ifşa edən bədii formadır. Lakin Cəlil Məmmədquluzadənin satirası klassik satiradan fərqlənir. O, yalnız tənqid etmir — tərbiyə edir, maarifləndirir və istiqamət verir. Ədibin satirasının əsas xüsusiyyətləri: ictimai xarakter daşıması, ideya yönümlü olması, maarifçilik məqsədi güdməsi, milli oyanışa xidmət etməsi. Onun əsərlərində gülüş oxucunu əyləndirmək üçün deyil, sarsıtmaq üçün istifadə olunur.

Bu gülüş “acı gülüş”dür. Oxucu güldükcə əslində öz sosial geriliyini anlayır. Məmmədquluzadə ədəbiyyata yeni funksionallıq gətirdi. Beləliklə, ədəbiyyat estetik zövq vasitəsi olmaqdan çıxaraq ictimai düşüncə alətinə çevrildi. 1906-cı ildə Tiflisdə nəşrə başlayan “Molla Nəsrəddin” jurnalı Azərbaycan mədəniyyət tarixində milli ideoloji tribunaya çevrildi. Bu jurnal vasitəsilə ilk dəfə xalq öz problemlərini açıq şəkildə görməyə başladı. Jurnalın əsas ideyası xalqı güldürərək düşündürmək idi. “Molla Nəsrəddin”in təsir gücü onun dilində idi. Məmmədquluzadə ağır klassik üslubu kənara qoyaraq xalq danışıq dilində yazırdı. Bu, milli şüurun formalaşmasında mühüm rol oynadı. Çünki xalq ilk dəfə öz dilində öz problemlərini oxudu. Jurnalın əsas tənqid obyektləri: xurafat, mövhumat, rüşvətxorluq, savadsızlıq, saxta din adamları, milli laqeydlik. Bu problemlərin ifşası milli özünüdərkin başlanğıcı idi. İnsan öz geriliyini dərk etmədən inkişaf edə bilməz.

“Danabaş kəndinin əhvalatları” əsəri Azərbaycan realist nəsrinin ilk böyük nümunələrindəndir. Əsərdə təsvir edilən kənd əslində Azərbaycan cəmiyyətinin modelidir. Buradakı obrazlar fərdi deyil — sosial tipdir. Əsərdəki əsas problem savadsızlıq və düşüncə geriliyidir. Kənd sakinləri hadisələri məntiqi deyil, mövhumat əsasında izah edirlər. Bu isə milli inkişafın qarşısını alır. Məmmədquluzadə burada bir ideyanı göstərir: millətin geriliyi iqtisadi yox, düşüncə problemidir. Bu fikir milli özünüdərk ideyasının əsasını təşkil edir. Oxucu kəndlilərin davranışına gülür, lakin sonra anlayır ki, bu gülüş əslində cəmiyyətin özünə yönəlib. “Ölülər” dramı Məmmədquluzadənin yaradıcılığının zirvəsi hesab edilir. Buradakı “ölü” anlayışı fiziki deyil, mənəvi məna daşıyır. Ədib burada milli özünüdərkin yoxluğunu faciə kimi təqdim edir. İsgəndər obrazı oyanmış ziyalını təmsil edir. Şeyx Nəsrullah isə cəhalət və mövhumatın simvoludur.

Əsərin əsas ideyası: cəmiyyət düşünmürsə, o artıq “ölü”dür. Bu dram vasitəsilə Məmmədquluzadə milli şüurun olmamasını xalqın ən böyük faciəsi kimi göstərir. O, problemi siyasi və iqtisadi deyil, mədəni-psixoloji səviyyədə qoyur. Məmmədquluzadə dinə qarşı deyil, dini fanatizmə qarşı çıxırdı. O, dini cəmiyyətin mənəvi dəyəri kimi qəbul edir, lakin onun istismarını tənqid edirdi. Onun satiralarının əsas hədəfi: saxta mollalar, dini savadsızlıq, xurafat idi. Ədib göstərirdi ki, dini savadsızlıq milli geriliyin əsas səbəblərindən biridir. Bu yanaşma milli özünüdərkə aparan maarifçi mövqedir. Məmmədquluzadəyə görə millətin inkişafı qadının vəziyyəti ilə ölçülür. O, qadın azadlığını milli tərəqqinin şərti hesab edirdi. Onun əsərlərində qadın: hüquqsuz, təhsilsiz, ictimai həyatdan kənar göstərilir. Ədib bu vəziyyəti tənqid edərək milli özünüdərkin yalnız kişilərin deyil, bütün cəmiyyətin şüurlanması ilə mümkün olduğunu göstərirdi.

Cəlil Məmmədquluzadənin ən mühüm xidmətlərindən biri ədəbi dili xalqa yaxınlaşdırmasıdır. O, ağır ərəb-fars tərkibli dili kənara qoyaraq sadə Azərbaycan türkcəsində yazdı.

Bu addımın nəticələri: xalq ədəbiyyatı anladı, mətbuat oxunmağa başladı, milli kimlik gücləndi… Dil milli özünüdərkin əsas şərtidir. Məmmədquluzadə bunu ilk anlayan ziyalılardan biri idi. Məmmədquluzadə yaradıcılığında ən vacib məsələlərdən biri ziyalının cəmiyyətdə rolu idi. Onun fikrincə, ziyalı yalnız savadlı adam deyil — xalqı oyadan şəxsdir.

İsgəndər obrazı bu tip ziyalını təmsil edir: düşünən, sorğulayan cəmiyyətlə mübarizə aparan!

Beləliklə, yazıçı milli özünüdərk prosesində ziyalını aparıcı qüvvə kimi təqdim edir. Cəlil Məmmədquluzadənin satirası Azərbaycan ədəbiyyatında yalnız bədii hadisə deyil, milli ideoloji hadisədir. O, satira vasitəsilə cəmiyyətin geriliyini göstərmiş, xalqı öz vəziyyətini anlamağa və dəyişməyə çağırmışdır. Onun yaradıcılığının əsas məqsədi: milli şüurun oyadılması, maarifçilik ideyalarının yayılması, modern düşüncənin formalaşdırılması idi. Beləliklə, Məmmədquluzadə Azərbaycan mədəniyyətində milli özünüdərkin formalaşmasının əsas simalarından biri kimi qiymətləndirilməlidir. Onun satirası gülüşdən daha artıqdır — o, milli oyanışın bədii formasıdır.

Atakişiyeva Həcər