Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan arasında avqustun 7-də imzalanmış Məkkə Birgə Müdafiə Sazişi artıq praktik mərhələyə keçir. Oktyabrın 5-də Ər-Riyadda keçirilən toplantıda kollektiv müdafiə mexanizmlərinin işə salınması və razılaşdırılmış hərbi imkanların Səudiyyə Ərəbistanına sürətlə yerləşdirilməsi qərara alındı. Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı ratifikasiya prosedurlarını tamamlayıb, Türkiyədə isə müqavilə parlamentin təsdiqini gözləyir. Sazişə görə, üç dövlətdən birinə silahlı hücum hamısına hücum hesab olunur.
Yeni ittifaqın hərbi potensialı kifayət qədər ciddidir. Türkiyənin güclü ordusu və inkişaf edən müdafiə sənayesi, Pakistanın nüvə silahı və Səudiyyə Ərəbistanının maliyyə imkanları bir araya gəlir. Lakin bu, Pakistanın nüvə arsenalının avtomatik olaraq müttəfiqlərin istifadəsinə verilməsi demək deyil. Ankara hələlik hərbi texnika, hava hücumundan müdafiə və kəşfiyyat dəstəyinə üstünlük verir. Türkiyə qoşunlarının Yəməndə döyüş əməliyyatlarına göndərilməsi isə nəzərdə tutulmur.
Ən həssas məsələ ittifaqın sünni–şiə qarşıdurmasına çevrilməsi ehtimalıdır. Türkiyə, Pakistan və Səudiyyə Ərəbistanı sünni çoxluqlu dövlətlərdir. Onların qarşısında isə şiə siyasi kimliyinə əsaslanan İran və onun dəstəklədiyi husilər dayanır. Bu mənzərə Yaxın Şərqdə yeni məzhəb bloklaşması təəssüratı yaradır. Hərçənd üç dövlət ittifaqın İrana qarşı yönəlmədiyini bildirir, mümkün hərbi toqquşma sünni–şiə qarşıdurmasını daha da dərinləşdirə bilər. Bununla belə, Pakistanın böyük şiə əhalisi, Türkiyənin İranla iqtisadi əlaqələri və İslamabadın Tehranla vasitəçilik cəhdləri göstərir ki, ittifaqı yalnız məzhəb mübarizəsi kimi izah etmək doğru olmaz.
Türkiyə üçün əsas dilemma məhz buradadır. Ankara bir tərəfdən Səudiyyə Ərəbistanının təhlükəsizliyinə təminat verir, digər tərəfdən İranla birbaşa müharibəyə girmək istəmir. Türkiyə parlamentində də müqavilənin ölkəni yeni regional münaqişəyə sürükləyə biləcəyi barədə narahatlıqlar mövcuddur. Müqavilənin təsdiqi isə özlüyündə Türkiyə ordusunun xaricə göndərilməsinə icazə vermir.
Beləliklə, Məkkə doktrinası Yaxın Şərqdə yeni hərbi-siyasi güc mərkəzinin yaranmasına yol aça bilər. Amma bu ittifaqın hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi hələ aydın deyil. O, regionda təhlükəsizliyi möhkəmləndirən müdafiə mexanizminə də, İranla qarşıdurmanı və məzhəb gərginliyini artıran bloka da çevrilə bilər. Əsas sual budur: Məkkə ittifaqı müsəlman dövlətlərinin təhlükəsizlik əməkdaşlığını gücləndirəcək, yoxsa Yaxın Şərqin köhnə sünni–şiə parçalanmasına yeni hərbi məzmun verəcək?
Elbəyi Həsənli,
İsveçrə, Surix
