Müəllim müqəddəsliyi- keçmişin hörməti və müasir dövrün sınaqları…

…Müəllim cəmiyyətin intellektual və mənəvi inkişafında xüsusi rol oynayan əsas fiqurlardan biridir. Tarixən müəllimlik peşəsi yalnız bilik ötürülməsi ilə deyil, eyni zamanda tərbiyə, əxlaq və vətəndaş məsuliyyəti ilə assosiasiya olunub və ən vacibi, müəllim adı cəmiyyətdə hörmət və etimad mənbəyi kimi qəbul edilmişdir. Bu baxımdan müəllim anlayışı uzun illər boyu müəyyən mənada müqəddəs dəyər statusu daşımışdır.

Keçmiş dövrlərdə şagird–müəllim münasibətləri qarşılıqlı hörmət, intizam və yazılmamış etik normalar əsasında qurulurdu. Şagird müəllimi nümunəvi şəxsiyyət və ailə böyüyü kimi qəbul edir, müəllimin mövqeyi valideynlər tərəfindən dəstəklənirdi. Eləcə də, müəllimə qarşı hörmətsizlik təkcə məktəb qaydalarının pozulması deyil, ailə tərbiyəsinin zəifliyi kimi dəyərləndirilirdi. Bu mühitdə müəllim nüfuzu  həm məktəb daxilində, həm də cəmiyyət səviyyəsində qorunurdu.

***

Müasir dövrdə isə təhsil mühitində bu münasibətlər ciddi şəkildə transformasiyaya uğramışdır. Şagird–müəllim münasibətlərində məsafənin azalması bəzi hallarda intizamın zəifləməsi və müəllim nüfuzunun sarsılması ilə müşayiət olunur. Valideynlərin məktəb prosesinə qeyri-konstruktiv müdaxiləsi isə müəllimin mövqeyinə etimadsız yanaşma hallarına gətirib çıxarır və təhsil mühitində gərginlik yaradır. Nəticədə məktəb ailə ilə birgə tərbiyə məkanı olmaqdan çıxaraq, müəyyən hallarda qarşıdurma məkanına çevrilir.

Son günlərdə azyaşlı bir şagirdin müəllimə qarşı törətdiyi ağır zorakılıq hadisəsi (liseydə güllələnmə) cəmiyyətdə ciddi narahatlıq və dərin sarsıntı doğurmuşdur. Bu fakt yalnız fərdi hadisə kimi deyil, daha geniş sosial məsuliyyətsizliyin nəticəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Burada valideyn nəzarətsizliyi və etinasızlığı əsas amillərdən biri kimi ön plana çıxır. Azyaşlının davranışında formalaşan aqressiya və zorakılığa meyl, ilk növbədə ailə mühitindəki tərbiyə boşluqları, diqqət və məsuliyyət çatışmazlığı ilə əlaqələndirilməlidir. Valideyn məsuliyyəti zəiflədikdə, bu yükün təkbaşına məktəbin üzərinə düşməsi effektiv nəticə vermir. Uşağın əlində silah və qəlbində aqressiya yaranırsa, bunun kökü ailədən, laqeyd münasibətdən, sevgi və diqqət boşluğundan başlayır.

Eyni zamanda, qeyd edilməlidir ki, müəllim adının müqəddəsliyi onu daşıyan hər bir şəxsin davranışı ilə birbaşa bağlıdır. Müəllim də insandır və bəzi hallarda psixoloji gərginlik, aqressiya, yaxud özünü təsdiq etmə ehtiyacı peşə etikası çərçivəsindən kənara çıxan davranışlara səbəb ola bilər. Şagirdə (yaxud, tələbəyə) qarşı psixoloji təzyiq, alçaldıcı münasibət və qeyri-peşəkar davranışlar müəllim nüfuzuna da ciddi zərbə vurur, şagirdlərdə (yaxud tələbələrdə) uzunmüddətli psixoloji travmalar yaradır və ümumi təhsil mühitinə mənfi təsir göstərir.

Bu baxımdan müəllimlik peşəsinin nüfuzunun qorunması üçün təkcə cəmiyyət tərəfindən hörmət gözləntisi kifayət deyil. Müəllim nüfuzu peşəkarlıq, etik davranış, psixoloji dayanıqlıq və yüksək məsuliyyət hissi ilə möhkəmləndirilməlidir. Eyni zamanda şagirdin hüquq və vəzifələri, valideynin tərbiyəvi məsuliyyəti və cəmiyyətin nəzarət mexanizmləri balanslı şəkildə təmin olunmalıdır.

Nəticə etibarilə, sağlam və təhlükəsiz təhsil mühiti müəllim, şagird və valideyn arasında qarşılıqlı etimad və məsuliyyət prinsipləri üzərində qurulmalıdır. Bu zəncirin istənilən halqasının zəifləməsi ciddi sosial və mənəvi fəsadlara yol aça bilər. Müəllim adı yenidən cəmiyyətdə mübahisəsiz hörmət mənbəyinə çevrilə bilər. Bunun üçün müəllim peşə etikası qorunmalı, valideyn məsuliyyəti gücləndirilməli, şagirdlərə isə azadlıq və sərbəstliklə yanaşı, intizam və cavabdehlik anlayışı aşılanmalıdır. Yalnız bu halda müəllim müqəddəsliyi formal anlayışdan çıxaraq real məzmun qazanacaq və təhsil sistemi öz əsas missiyasını layiqincə yerinə yetirəcək.

Ramil Mərzili,

AYB üzvü,

Prezident təqaüdçüsü