27 sentyabr – dönüş nöqtəsi
2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi bir gündə yaranmış hadisə deyildi. Bu müharibənin arxasında təxminən otuz il davam edən işğal, nəticəsiz danışıqlar, cəbhədə baş verən silahlı toqquşmalar və bölgədə getdikcə artan hərbi-siyasi gərginlik dayanırdı.
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü nəticəsində Dağlıq Qarabağ və ətraf rayonlar işğal edildi. Azərbaycanın yüz minlərlə vətəndaşı öz doğma torpaqlarından didərgin düşdü. Şəhər və kəndlər dağıdıldı, tarixi-mədəni irsə ciddi ziyan vuruldu.
1994-cü ildə atəşkəs əldə olunsa da, münaqişə həll edilmədi.
Atəşkəs sülh demək deyildi. Cəbhə xəttində silahlar susduğu halda, diplomatik masada da uzun illər ərzində yekun nəticə əldə olunmadı.
Azərbaycan münaqişənin beynəlxalq hüquq normaları əsasında, ərazi bütövlüyünün təmin edilməsi yolu ilə həllinə çalışırdı. Lakin illər keçdikcə danışıqlar uzanır, işğal faktı isə davam edirdi.
2016-cı ilin aprelində cəbhə xəttində genişmiqyaslı döyüşlər baş verdi. Ordumuz bir sıra strateji yüksəklikləri və mövqeləri nəzarətə götürdü.
Aprel döyüşləri mühüm bir həqiqəti ortaya qoydu: 1994-cü ildən sonra formalaşmış atəşkəs rejimi münaqişənin həlli deyildi. Cəbhə xətti hələ də böyük müharibə təhlükəsi daşıyırdı.
Bu döyüşlərdən sonra tərəflər arasında gərginlik tam aradan qalxmadı. Əksinə, qarşılıqlı ittihamlar və cəbhə xəttində atəşə tutmalar davam etdi.
2020-ci ilin iyulunda vəziyyət daha da kəskinləşdi.
İyulun 12-dən etibarən Azərbaycan-Ermənistan dövlət sərhədinin Tovuz istiqamətində silahlı toqquşmalar baş verdi. Bir neçə gün davam edən döyüşlərdə hər iki tərəfdən hərbçilər həlak oldu.
Tovuz hadisələrinin xüsusi əhəmiyyəti vardı. Çünki döyüşlər Qarabağ cəbhəsindən fərqli olaraq, iki dövlətin beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədində baş vermişdi.
Hadisələr Azərbaycan cəmiyyətində böyük rezonans doğurdu. Xalqın orduya dəstəyi daha da gücləndi. İyul hadisələri həmçinin bölgədəki hərbi-siyasi vəziyyətin nə qədər kövrək olduğunu göstərdi.
2020-ci ilin yayından sonra isə vəziyyət əvvəlki kimi olmadı.
Cəbhədə qarşılıqlı atəşə tutmalar, siyasi bəyanatlar və hərbi ritorika artdı. Azərbaycan tərəfi işğal olunmuş ərazilərin azad edilməsinin zəruriliyini daha qəti şəkildə vurğulayırdı. Danışıqlar prosesi isə nəticəsiz qalmaqda davam edirdi.
Belə bir şəraitdə hər iki tərəf hərbi toqquşma ehtimalının artdığı bir mərhələyə daxil olmuşdu. Və nəhayət, sentyabrın son günlərində gərginlik kritik həddə çatdı
2020-ci il sentyabrın 27-də səhər saatlarında cəbhə xəttində genişmiqyaslı döyüşlər başladı.
Azərbaycan rəhbərliyi Ermənistan silahlı qüvvələrinin Azərbaycan mövqelərini və yaşayış məntəqələrini atəşə tutduğunu bildirərək əks-hücum əməliyyatına başlandığını açıqladı. Ermənistan tərəfi isə hadisələrin başlanmasına görə Azərbaycanı ittiham edirdi.
Beləliklə, illərdir davam edən gərginlik genişmiqyaslı müharibəyə çevrildi.
Azərbaycan tarixində yeni bir səhifə açıldı. 44 gün davam edən müharibə zamanı Azərbaycan Ordusu bir sıra rayonları, şəhərləri, kəndləri və strateji yüksəklikləri nəzarətə götürdü.
Noyabrın 8-də Şuşanın azad edilməsi müharibənin ən mühüm hadisələrindən biri oldu.
Noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderlərinin imzaladığı üçtərəfli bəyanatla hərbi əməliyyatların dayandırılması nəzərdə tutuldu.
Beləliklə, 27 sentyabrda başlayan müharibə 44 gün sonra Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticə ilə başa çatdı.
27 sentyabr 2020-ci il yalnız bir müharibənin başlanma tarixi deyil. Bu tarix uzun illər davam edən münaqişənin hərbi mərhələsinin son böyük dönüş nöqtəsinə çevrildi.
Bu hadisəni anlamaq üçün 27 sentyabr səhərinə deyil, ondan əvvəlki otuz ilə baxmaq lazımdır.
Çünki müharibənin başlanması bir günün hadisəsi olsa da, ona gətirən səbəblər illər ərzində formalaşmışdı.
Vətən müharibəsi Azərbaycan xalqının yaddaşında həm böyük itkilər, həm qəhrəmanlıq, həm də uzun illər həsrətində olduğu torpaqların azad edilməsi ilə bağlı tarixi hadisə kimi qaldı.
Leyla Fərat
