Bakıda ilk xarici şirkət Nobel qardaşları – Alfred, Lüdviq və Robert tərəfindən təsis edilmiş idi. 1882-ci ildə Lüdviq Finlandiya, İsveç, Norveç və Almaniyadan daha çox texniki işçini Bakıya dəvət etdi və o vaxtlar Bakıda “Qara Şəhər” kimi tanınan ərazidə yerləşən Villa Petrolea adlı bir şirkət qurdu.
Onların müəssisəsindən çıxan neft məhsulları qatarla və dəniz yolu ilə Rusiya boyunca Orta Asiya və Avropaya paylanırdı. Bakıdakı “Nobel Qardaşları” şirkətinin loqotipində Suraxanı Atəşgah məbədi təsvir edilmiş idi.
Qeyd etmək lazımdır ki, Nobel qardaşlarının gəmiləri Zərdüşt, Məhəmməd, Budda, Brahma, Sokrat, Spinoza və Darvin də daxil olmaqla müxtəlif dini və fəlsəfi şəxsiyyətlərin adları ilə adlandımış idilər.
1908-ci ildə “Nobel Qardaşları” şirkəti müxtəlif sənaye sahələrini birləşdirən iri kapitalist konserninə çevrilmişdi. Nobellərin neft imperiyasında 25 mindən artıq adam işləyirdi. Tərkibinə əsas kapitalı 150 milyondan çox olan 25 müxtəlif müəssisə daxil idi.
Bakıda milyonlar qazanan Nobellərin vəziyyəti 1918-ci ildən pisləşməyə başlanır. Onlar düşünməyə başlayırlar ki, qazandıqları pulları Bakıdan necə çıxarda bilsinlər. Nəhayət ağıllarına gəlir ki, pulları qızıla çevrsinlər və onlardan nəzərə çarpmayacaq əşyalar düzəldib Bakıdan apara bilsinlər.
Adi qaydada aparmaq təhlükəli idi. Həmin dövrdə Bakıda baş verən ermənilərin törətdikləri soyqırım və hələ də silahlı erməni dəstələrinin sərbəst qalması, ardınca siyasi proseslər, Qafqaz İslam Ordusunun Bakının xilasına gəlməsi barədə xəbərlər, Şaumyanın başçılığı ilə Bakıda qurulan qondarma hökumət və sairə Nobellərin təhlükəsiz hərəkət edə bilməyəcəyini göstərirdi.
Emmanuel Nobel çıxış yolunu tapır, ən yaxşı zərgərlər və mexaniklər dəvət edilir. Çox sayda qızıl sikkə əridildi. Onlardan böyük palto düymələri, kəmər başlıqları və hətta ayaqqabılar üçün dəmir dabanlar hazırlamaq üçün istifadə olundu.
Şirkət işçiləri hər biri bir neçə kiloqram qızıl olan köhnəlmiş paltolarla təmin edildilər. Çemodanların metal çərçivələri paslı dəmirə bənzədilmiş qızıl çərçivələrlə əvəz edildi və üzərinə qara rəng çəkildi. Deyilənlərə görə mühəndislər, şəxsi əşyaları kimi özləri ilə apardıqları bəzi iş alətlərini də qızıldan hazırlanmış, üzərinə mazut çəkilərək şübhədən kənar görünməsi üçün açıq şəkildə çantalara qoymuş idilər.
O dövrdə kerosin lampaları və primus sobaları vacib əşyalar idi. Nobellər daxili hissələri – fitil tutacaqları və üzükləri – qızıldan tökülmüş bir dəstə lampa hazırladılar.
Lampalar köhnə və çirkli görünməsi üçün hisə verilmiş idi. Gedən şəxslərin əşyaları axtarış ediləndə, işçilər əllərini hislə çirkləndirməmək üçün onları kənara qoyurdular, baxmayaraq ki, tək bir lampada 200-300 qrama qədər təmiz qızıl var idi.
Şirkətin bir çox işçisi özlərini mühəndislər kimi qələmə verərək üstlərində milyonlarla dəyəri olan qızıl əşyalar ilə Bakıdan ayrıldılar. Bu “qızıl qaçaqmalçılığı” sayəsində Nobellər var dövlətlərinin böyük hissəsini xilas edə bildilər.
1920-ci ildə Bakıya daxil olan bolşeviklər, bütün neft yataqlarını milliləşdirəndə Nobellərə məxsus zavod və şirkətlərdə seyflərin boş olduğunu gördülər. Onların demək olar ki, bütün əsas sərvətləri artıq İsveçdə idi…
1)Rusiya Dövlət Tarix Arxivi 1268 nömrəli Kolleksiya (Qafqaz Komitəsi) və 1458 nömrəli Kolleksiya (Nobel Qardaşları Tərəfdaşlığı)
2)Azərbaycan Milli Arxivi: 600 nömrəli Kolleksiya
3) Brita Åsbrink, “Ludvig Nobel: Petroleum har en lysande framtid”
5) Robert Tolf. The Russian Rockefellers
