…Dünyanın sürətlə dəyişdiyi, elmi və texnoloji inqilabların hər gün yeni mərhələyə qədəm qoyduğu bir dövrdə yaşayırıq. Avropanın, ABŞ-nin, hətta qonşu ölkələrin elmi-ictimai mətbuatını vərəqləyəndə əsas mövzular göz qabağındadır: süni intellekt alqoritmləri, kvant kompüterləri, fəza tədqiqatları, biotexnologiya, rəqəmsal iqtisadiyyat və insan kapitalının inkişafı.
Bəs bizim ictimai məkan, sosial şəbəkələr və ziyalı kəsim hansı müzakirələrlə vaxt keçirir?
Son aylarda bütün milli enerjimiz, intellektual resursumuz və diqqətimiz yenidən əsrlər əvvəlki ehkamlara, hicaba, kəlağaya, geyim formalarına, formallıqlara yönəlib: hicabın rəngi, geyimin biçimi, məişət səviyyəli xırda tabular və mərasim qaydaları. Bir cəmiyyətin həllini gözləyən fundamental iqtisadi və elmi çağırışları durarkən, əsas enerjini belə müzakirələrə xərcləməsi ciddi tənəzzül göstəricisidir. İnsanlarda doğru-dürüst qalan geyim azadlığıdır, onu da məhdudlaşdırmaq istəyirik.
Bu vəziyyətin başlıca səbəbləri:
1. İntellektual tənbəllik və asan manipulyasiya: Məişət və inanc mövzuları heç bir elmi hazırlıq, riyazi təfəkkür və ya dərin zəhmət tələb etmir. Hər kəs bu sahədə asanlıqla “mütəxəssis” kimi fikir bildirə bilir.
2. Gündəmin süni yayındırılması: İqtisadi rifah, rəqabətqabiliyyətlilik, təhsilin keyfiyyəti və yüksək texnologiyalar kimi həyati məsələlərdən yayınmaq üçün bu cür emosional mövzular əlverişli vasitəyə çevrilir.
3. Elmi diskursun ictimai sferada zəifliyi: Elm adamlarının, mühəndislərin, iqtisadçıların fikirləri kütləvi informasiya məkanında lazımi dərəcədə tirajlanmır; nəticədə meydan arxaik mübahisələrə qalır.
Çıxış yolları və strateji təkliflər:
1. İctimai gündəmin prioritetləşdirilməsi: Ziyalılar, elm xadimləri və fikir adamları mənasız polemikalara reaksiya vermək əvəzinə, müzakirə müstəvisini qətiyyətlə gələcəyin texnologiyalarına və ölkənin iqtisadi inkişaf modelinə doğru dəyişməlidirlər.
2. Kvant və süni intellekt savadlılığının təşviqi: Təhsil ocaqlarında və mediada rəqəmsal texnologiyalar, süni intellekt tətbiqləri və qabaqcıl mühəndislik sahələri populyarlaşdırılmalı, gənclərin diqqəti qlobal rəqabət alətlərinə yönəldilməlidir.
3. Məzmun siyasətinin dəyişdirilməsi: Media orqanları klik xatirinə arxaik və bölücü mövzuları tirajlamaqdan çəkinməli, elmi layihələrə, texnoloji startaplara və qlobal iqtisadi təhlillərə geniş yer ayırmalıdır.
Analitik və tənqidi təfəkkürün formalaşdırılması: Təhsil sistemi gənclərə ehkamları deyil, məlumatları təhlil etməyi, elmi metodologiya ilə düşünməyi və qlobal problemlərə rasionallıqla yanaşmağı aşılamalıdır.
Gələcəyi formalaşdıranlar keçmişin məişət qaydalarını çeynəyənlər deyil, gələcəyin texnologiyalarını yaradanlar olacaq, yaratmağı bacarmırıq, heç olmasa təbliğatını aparaq. Əsas sualımız budur: biz sabahın rəqəmsal dünyasında istehsalçı kimi yer alacağıq, yoxsa kənarda qalıb əsrlər əvvəlki mövzuları müzakirə etməyə davam edəcəyik?
Dərin hörmətlə, i.e.d., prof. Saleh Məmmədov
