İnsan, söz və görünməyən istismar: yaxud, çağdaş cəmiyyətin paradoksu

…Mütəmadi olaraq GPT platforması üzərindən süni intellektlə fikir mübadiləm olur. Bu gün isə “İnsan, söz və görünməyən istismar”: çağdaş cəmiyyətin paradoksu» tezisi üzərindən fikir mübadiləsi apardıq. Və insan istismarının insanın özü tərəfindən xoş məramla qarşılandığının əyani olaraq yaşadığımız həyat anlayışında başa düşməyə çalışdıq.

GPT-nin, yəni süni intellektin düşüncəsilə məsələ belədir: müasir dünyada istismar anlayışı artıq klassik çərçivələrə sığmır. İnsanın zorla işlədilməsi, açıq təzyiq və fiziki məcburiyyətlər tarix kitablarında qalsa da, onların yerini daha incə, daha təhlükəli mexanizmlər tutub. Bu gün insan çox zaman zorlanmır-razı salınır. Və məhz bu “razılıq” anında insanın özünə baxışı dəyişir!
Bu yazı insan əməyinin görünməyən istismar formalarına, dilin cəmiyyətdə yaratdığı paradokslara və sözün yaddaş üzərində qurduğu gizli təsir mexanizmlərinə diqqət çəkmək məqsədi daşıyır.
İnsan əməyinin yeni istismar forması…
İnsan əməyinin istismarı bu gün artıq insanı zorlamadan, maddi maraqla özünə cəlb etməklə həyata keçirilir. Burada əsas təhlükə ondan ibarətdir ki, insan özü öz istismarının iştirakçısına çevrilir. Və bundan məmnun qalır(Belə demək mümkünsə). Maddi qazanc, status və ya “təhlükəsizlik” adı altında insan öz dəyər ölçüsünü yenidən qurur.
Bu mərhələdə istismar iqtisadi anlayışdan çıxaraq psixoloji və identik xarakter alır. İnsan təkcə vaxtını və gücünü satmır, həm də özünə olan baxışını dəyişir. Ən təhlükəli məqam da budur: insan bu dəyişimi çox zaman fərq etmir. Çünki dil anlayışında axsamalar olduğu üçün dil, söz və anlayışı formalaşaraq, yeni yanaşma baxışı təqdim edir.
Dil insanları anlamaq üçün yaranıb. Amma sual açıq qalır: dil hər zaman anlaşmaya və qarşılanmaya xidmət edirmi?
Cəmiyyətdə tez-tez rast gəlinən paradoks budur: söz çoxaldıqca məna azalır. Ünsiyyət qurulur, amma anlaşma baş vermir. Bəzən bu anlaşılmazlıq təsadüfi deyil-zəruridir. Çünki aydın söz məsuliyyət tələb edir, məsuliyyət isə hər zaman arzuolunan deyil.
Beləliklə, dil bəzən həqiqəti ifadə edən vasitə yox, onu pərdələyən mexanizmə çevrilir. Paradoks burada yaranır: danışırıq, amma demirik; eşidirik, amma anlamırıq!

Sözlərin yaddaş xəritəsində nümunələrə diqqət edə bilərik. Görünənlər dilimizin zənginliyini isbatlayır və sözdən sözün yaranmasına yol açır…
Almaata.
Paltaryuyan.
Dəmirqapı.
Meydan.
Çayxana.
Məlikməmməd.
Stolaltı.
Beşbarmaq.
Heyvanxana.
Hacıqabul.
Uzundərə.
İpəkqurdu.
Haçaqulaq.
Bu söz birləşmələri ilk baxışda əlaqəsiz görünə bilər. Amma məhz bu əlaqəsizlik insan şüurunu işə salır. Məkan, əşya, mif, gündəlik həyat və coğrafiya eyni cərgədə verildikdə oxucu məcburən assosiasiya qurur. Söz yaddaşı oyadır, yaddaş isə sual yaradır.
Bu metod oxucunu passiv mövqedən çıxarır. Mətn oxunmur-işə düşür. İnsan özü-özlüyündə məna axtarışına başlayır və bu proses artıq mətnin yox, düşüncənin davamıdır. Düşüncə isə daima yenilik axtarışında olur.
Nəticə
Müasir cəmiyyətin əsas problemlərindən biri açıq təhlükələr yox, görünməyən mexanizmlərdir. Razı salınan istismar, paradoksal dil və şüuru yönləndirən sözlər insanı səssiz şəkildə dəyişir və özünə meyilliliyi artırır.
Bu yazının məqsədi qorxu yaratmaq deyil. Məqsəd oyatmaqdır. Çünki insan yalnız fərqində olduğu şeyi dəyişə bilər. Söz isə hələ də ən güclü alətdir- həm gizlətmək, həm də üzə çıxarmaq üçün. Seçim isə hər zaman insana məxsusdur. İnsan seçim edən zaman qazana da bilər, itirə də bilər. Qazandığı onundur, itirdiyi isə cəmiyyətdə yaranış edən tullantıların toplusudur…