Süni intellekt Azərbaycanda İslam maliyyəsini dəyişə bilər

Süni intellektə əsaslanan maliyyə agentlərinin tətbiqi Azərbaycanda İslam maliyyə xidmətlərinin hazırlanmasına, göstərilməsinə və monitorinqinə yanaşmaları köklü şəkildə dəyişə bilər.

Tezadlar.az xəbər verir ki, bu barədə “Khalif AI”nin İslam maliyyəsi üzrə direktoru, “PayZakat”ın baş direktoru və həmtəsisçisi Bəhnam Qurbanzadənin “Islamic Finance News” jurnalındakı “Azərbaycanda İslam maliyyəsi və süni intellekt əsaslı maliyyə agentləri” adlı məqaləsində bildirilib.

Məqalədə vurğulanıb ki, Azərbaycan Xəzər regionu, Türkiyə, MDB ölkələri və Mərkəzi Asiyanın kəsişməsində yerləşməklə, eləcə də Körfəz Ərəb Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurasına üzv dövlətlərin bazarları ilə üzvi iqtisadi əlaqələri qoruyub saxlamaqla unikal strateji mövqe tutur.

B. Qurbanzadə qeyd edib ki, Azərbaycanın maliyyə sisteminin dayanıqlı makromaliyyə sabitliyi İslam maliyyə alətlərinin təşviqində həlledici rol oynayır:

“O, sukuk (İslam istiqrazı) kimi aktivlərlə təmin olunmuş yeni alətlərin işə salınması, şəriət tələblərinə cavab verən məhsulların sınaqdan keçirilməsi və ən əsası, ənənəvi bank sisteminin dayanıqlığı üçün təhlükə yaratmadan İslam maliyyələşdirilməsinin genişləndirilməsini təmin edə bilən süni intellekt inteqrasiyalı fintex-platformalar üçün etibarlı mühit formalaşdırır”.

Ekspert bildirib ki, Azərbaycanda halal iqtisadiyyat yalnız maliyyə xidmətlərindən qat-qat geniş bir spektri əhatə edir: “Prioritet artım istiqamətləri arasında aqrobiznes və qida istehsalı, ixrac sertifikatlaşdırılması, turizm və mehmanxana sənayesi, əczaçılıq sahəsi, kosmetik məhsullar, eləcə də məişət xidmətləri sahəsi fərqlənir. Maliyyə sektoru isə bu zaman dövriyyə kapitalına, ticarət maliyyələşdirməsinə, ödəniş əməliyyatlarına və transsərhəd hesablaşmalara dəstək təmin edərək bütün dəyər zənciri boyunca üfüqi katalizator rolunu oynayır”.

B. Qurbanzadə bildirib ki, Azərbaycanda institusional İslam maliyyəsi hələ də təşəkkülünün ilkin mərhələsindədir: “Respublikada hələ ki, tamhüquqlu İslam bankları və ya “İslam pəncərələri” adlandırılan sistemlər fəaliyyət göstərmir. Bu da yüksək rəqabət səviyyəsindən daha çox sərbəst bazar məkanından xəbər verir. Bununla belə, son hadisələr konseptual maraqdan bazarın praktiki hazırlıq mərhələsinə keçidi nümayiş etdirir.

Xüsusilə, İslam İnkişaf Bankı (İsDB) Qrupu ilə qarşılıqlı fəaliyyət aktivləşib. Texniki yardım və normayaratma fəaliyyəti, ilk suveren və ya kvazisuveren buraxılış üçün hüquqi, tənzimləyici və institusional bazanın formalaşdırılması da daxil olmaqla, sukuk yerləşdirilməsi üçün şəraitin yaradılmasına yönəlib”.

Geniş filial şəbəkəsinə malik klassik İslam bankçılığı modellərini təkrarlamaq əvəzinə, B. Qurbanzadə Azərbaycanda birbaşa süni intellekt texnologiyaları üzərində qurulmuş rəqəmsal İslam maliyyəsinə doğru keyfiyyət sıçrayışı həyata keçirməyi təklif edir. Generativ süni intellekt əsasında avtonom, məqsədyönlü sistemlər bir sıra vəzifələrin öhdəsindən səmərəli şəkildə gələ bilər. B. Qurbanzadə onların əsas istiqamətləri arasında aşağıdakıları qeyd edib:

“Süni intellekt agentlərinin əməliyyat risklərini və xərclərini azaldaraq şəriət normalarını məhsul məntiqinə, tranzaksiyaların skrininqinə və müqavilələrin icrasına inteqrasiya edə bildiyi miqyaslana bilən şəriət komplayensi (hər hansı bir maliyyə məhsulunun, xidmətinin, investisiyasının və ya biznes fəaliyyətinin İslam hüququnun (Şəriət) prinsip və qaydalarına tam uyğun olması prosesidir). Fərdiləşdirilmiş məsləhətləşmələr süni intellekt agentlərinin maliyyə məhsullarının məqbulluğunu izah edən və istifadəçilərin maliyyə savadlılığını artıran “rəqəmsal müftilər” qismində fəaliyyət göstərməsini nəzərdə tutur. Kiçik və orta müəssisələrə dəstək və ticarətin maliyyələşdirilməsi çərçivəsində süni intellekt agentləri kredit qabiliyyətinin qiymətləndirilməsi, hesabların yoxlanılması, əqdlərin strukturlaşdırılması (Mürabaha/İcarə) və sənədlərin hazırlanması prosedurlarını avtomatlaşdırmaq iqtidarındadır. Bununla yanaşı, tənzimləyicilər üçün nəzərdə tutulmuş “RegTech” və “SupTech” real vaxt rejimində normativ tələblərə riayət olunmasının monitorinqini, sukuk strukturlarının stress-testini və halal məhsullara nəzarəti həyata keçirə bilən nəzarətedici süni intellekt agentləri hesab olunur”.

Bu potensialın praktiki şəkildə reallaşdırılması üçün B. Qurbanzadə 36 aylıq strateji üçmərhələli yol xəritəsi təklif edir. Birinci mərhələdə (12 ay) sukuk üçün hüquqi və vergi baxımından neytral əsasın yaradılması, habelə süni intellekt əsaslı islam fintexi üçün tənzimləyici “sandbox”ların işə salınması nəzərdə tutulur. İkinci mərhələ (24 ay) ilk sukuk buraxılışının həyata keçirilməsini və İslam yığımları, kiçik və orta müəssisələrin maliyyələşdirilməsi və halal ödənişlər sahəsinə süni intellekt həllərinin tətbiqini nəzərdə tutur. Üçüncü mərhələdə (36 ay) Körfəz Ərəb Dövlətləri Əməkdaşlıq Şurası ölkələrindən İslam kapitalının cəlb edilməsi və rəqəmsal halal ticarətinin inkişafı üçün Azərbaycanın Xəzər və MDB habı kimi mövqeləndirilməsi ilə regional miqyaslanma planlaşdırılır.

Xatırladaq ki, Azərbaycan Mərkəzi Bankı (AMB) 2026-cı ilin sonunadək İslam maliyyəsi üzrə qanunvericilik paketinin təsdiqlənəcəyini gözləyir. Bundan əlavə, AMB cari ildə ilk dəfə olaraq islam maliyyəsi üzrə ixtisaslaşan brokerə lisenziya təqdim edib.