Artıq Özbəkistan Respublikasında da pensiya yaşı artırıla bilər. Ölkədə hazırkı yaş həddi 1993-cü ildən bəri heç dəyişməyib.
Pensiya yaşının qadınlar üçün 55-dən 58-ə, kişilər üçün 60-dan 63-ə artırılması təklif olunur, həm də 10 il ərzində…
Sənəd 30 sentyabra qədər ictimai müzakirə üçün dərc edilib.
Özbəkistanın İqtisadiyyat və Maliyyə Nazirliyi pensiya islahatı ilə bağlı prezident fərmanı layihəsinə münasibət bildirib.
***
Qeyd edək ki, Özbəkistanda üçpilləli pensiya sistemi mövcuddur: dövlət pensiyaları Pensiya Fonduna ödənilən sosial vergi hesabına, məcburi və könüllü maliyyələşdirilən pensiyalar isə vətəndaşların Xalq Bankındakı hesablarına edilən ödəmə hesabına maliyyələşdirilir. Ölkədə pensiya təminatı haqqında qanun 1993-cü ildə qəbul edilib və son 10 ildə pensiyalar 3,3 dəfə artıb.
Qanunvericilik pensiyaların illik artımını ən azı inflyasiya səviyyəsində təmin edir. Minimum pensiya isə minimum istehlak xərclərinin səviyyəsindən aşağı olmamalıdır.
Mövcud sistemin dəyişdirilməsini isə nazirlik sistemdəki bir sıra problemlərlə əlaqələndirib.
Hazırda Özbəkistanda pensiyalar şəxsin bütün əmək fəaliyyəti dövründə Pensiya Fonduna verdiyi ödənişə əsasən deyil, işlədiyi son 10 il ərzində ardıcıl 5 ilinin qazancına əsasən hesablanır.
Bundan əlavə, pensiya hesablamaları üçün nəzərə alınan maksimum əmək haqqı, təxminən 6 milyon som ilə məhdudlaşdırılıb ki, bu da qurumun məlumatına görə, artıq iqtisadiyyatdakı faktiki orta əmək haqqından geridədir. Vətəndaşların əmək stajı və əmək haqqı barədə bütün məlumatlar tam rəqəmsallaşdırılmayıb. Əmək haqqının yalnız 0,1%-i məcburi maliyyələşdirilən pensiya sisteminə köçürülür, buna görə də nazirliyin qeyd etdiyi kimi, vətəndaşlar qocalıqda əhəmiyyətli əlavə gəlir toplamırlar. Könüllü yığım pensiya sistemi də populyar deyil və bura 2025-ci ildə yalnız 12.500 nəfər qoşulub.
Nazirlik özünüməşğulların pensiya və sosial sığorta ilə əhatə olunmasının aşağı səviyyədə olmasını digər bir problem kimi qeyd edir. Ölkədə qeydiyyatdan keçmiş 5,9 milyon özünüməşğul var. Təkcə 2025-ci ildə əlavə 2,9 milyon qeydiyyatdan keçmiş şəxs var, lakin onların da yalnız 860.000 nəfəri sosial vergi ödəyib (gazeta.uz).
Qeyd edildiyi kimi, pensiya yaşı 1993-cü ildə müəyyən edilib və o vaxtdan bəri dəyişməz qalıb. Orta ömür uzunluğu isə 67,9 ildən 75,4 ilə qədər artıb.
2025-ci ildə pensiyaçılar əhalinin 11,2%-ni təşkil edib. Nazirliyin proqnozuna görə, 2040-cı ilə qədər onların payı 15%-ə çata bilər.
Əsas təkliflərdən biri 2028-ci ildən başlayaraq hər il pensiya yaşının tədricən üç ay artırılmasıdır.
2039-cu ilə qədər pensiya yaşının aşağıdakılara qaldırılması təklif olunur:
kişilər üçün – 63 (hazırda 60);
qadınlar üçün – 58 (hazırda 55).
Qurum belə bir nümunə də göstərir: 2028-ci ilin yanvar ayında 55 yaşına çatan qadın 3 ay sonra, aprel ayında təqaüdə çıxa biləcək.
Bundan əlavə, 2027-ci ildən başlayaraq ümumi təyin olunmuş pensiya yaşından bir il əvvəl təqaüdə çıxmaq seçiminin aradan qaldırılması təklif olunur. Eyni zamanda, daha gec təqaüdə çıxmağı təşviq etmək təklif olunur.
Əgər vətəndaş işləməyə davam edərsə və təqaüdə çıxmağı altı ay gecikdirərsə, pensiya hesablanarkən nəzərə alınan əmək haqqının yuxarı həddi 14 baza pensiya vahidinə – təxminən 7,1 milyon soma qədər artırmaq təklif olunur.12 aylıq təxirəsalma ilə limit 15 belə məbləğə qədər – təxminən 7,6 milyon soma (1094 manat) qədər arta bilər.
Nazirliyin hesablamalarına görə, bu, pensiyaların məbləğini təxminən 8-15% artıracaq. Həmçinin minimum əmək stajının hazırda mövcud olan 7 ildən 15 ilə qədər artırılması təklif olunur.
2027-ci ildən başlayaraq bu tələbi hər il bir il artıraraq 2034-cü ilə qədər 15 ilə çatdırmağı təklif edir.
Tələb olunan iş stajını toplaya bilməyən vətəndaşlar üçün mövcud prosedurun saxlanılması təklif olunur: onlar pensiya yaşına çatdıqdan 5 il sonra qocalıq müavinəti ala biləcəklər.
Eləcə də pensiyaların daha uzun müddət üçün əmək haqqına əsasən hesablanması təklif olunur.
Belə ki, pensiyaların hesablanması zamanı nəzərə alınan qazanc müddətinin hazırkı 5 ildən 20 ilə qədər tədricən artırılması da təklif edilir.
Bundan əlavə, ən aşağı gəlir əldə edən dövrün 10%-nin – məsələn, əgər şəxs xəstəlik və ya digər hallar səbəbindən müvəqqəti olaraq daha az qazanıbsa – hesablamadan çıxarılması təklif olunur.
2028-ci ildən başlayaraq, yeni pensiya təyin edilərkən nəzərə alınan əmək haqqının yuxarı həddini 12-dən 13 baza pensiya hesablama vahidinə, təxminən 6 milyon somdan (864 manat) 6,6 milyon soma qədər artırmaq təklif olunur.
7,6 milyon soma (1094 manat) qədər əmək haqqı olan vətəndaşlar üçün könüllü olaraq qazanclarının 5%-ni maliyyələşdirilən pensiya hesabına köçürməyə icazə verilməsi təklif olunur.
Dövlət əlavə olaraq vətəndaşın ödəməsinin 50%-ə qədərini köçürə bilər.
Həmçinin yüksək əmək haqqının rəsmi şəkildə bəyan edilməsini təşviq etmək üçün 7,6 milyon somdan çox əmək haqqının 1%-nin ödənilən sosial vergidən istifadə edərək vətəndaşın şəxsi pensiya yığım hesabına köçürülməsi təklif olunur.
2027-ci ilin sonuna qədər özəl və korporativ pensiya fondları, aktivlərin idarə edilməsi və vətəndaşların vəsaitlərinin qorunması haqqında qanun layihəsinin hazırlanması da planlaşdırılır.
Nazirlik mövcud sosial vergi dərəcəsini dəyişdirmədən sosial vergini özünüməşğullar üçün məcburi etməyi təklif edir.
Hazırda bu dərəcə ildə təxminən 440.000 (təqribən 63 manat ) somdur.
Vətəndaşlara vergini hissə-hissə ödəməyə icazə verilməsi də təklif olunur – məsələn, ayda təxminən 36.000 som (təxminən 5 manat).
Bunun müqabilində özünüməşğullar bir illik iş stajı, pensiya hüquqları, həmçinin müvəqqəti əlillik, analıq və doğuş müavinətləri hüququ əldə edə biləcəklər.
Rəsmi gəlirləri olan vətəndaşların işləməyən ailə üzvləri üçün könüllü olaraq sosial vergi ödəməsinə icazə verilməsi də təklif olunur ki, onların da əmək stajları artsın və gələcəkdə pensiya almaq hüququ qazana bilsinlər.
Pensiya Fondunun maliyyə dayanıqlığını artırmaq üçün nazirlik yeni sosial vergi güzəştlərinin verilməsini dayandırmağı və 2030-cu ilə qədər mövcud güzəştləri tamamilə ləğv etməyi təklif edir.
Nazirlik bildirib ki, “Bu islahatların əsas məqsədi mövcud pensiyaları azaltmaq və ya pula qənaət etmək deyil, vətəndaşın bütün əmək fəaliyyətinin, rəsmi əmək haqqının, əmək stajının və ödənilən sosial verginin onların pensiya məbləğində ədalətli şəkildə əks olunduğu bir sistem yaratmaqdır”.
Qeyd edək ki, Özbəkistanda əhalinin sayı 39 milyonu keçib.
1 iyul 2026-cı ilə olan məlumata görə, Özbəkistanda orta pensiya məbləği 1.688.000 som (244 manat);
Yaşa görə minimum pensiya ayda 983.000 som (142 manat);
Əlilliyə görə minimum pensiya ayda 1.083.000 somdur (155 manat).
Sosial Reyestrdə olan ailələr üçün aylıq uşaq müavinətləri aşağıdakı məbləğlərdə müəyyən edilib:
3 yaşına qədər ən kiçik uşaq üçün – 386.000 som (56 manat);
3 yaşdan 18 yaşa qədər bir uşaq üçün – 295.000 som (43 manat);
Bundan əlavə, ailədə ikinci uşaq üçün – 177.000 som (26 manat);
Üçüncü və sonrakı hər bir uşaq üçün – 118.000 som (17 manat).
Sosial Reyestrə daxil olan ailələr üçün aylıq maliyyə yardımının məbləği 450.000 somdur (65 manat).
1 sentyabr 2026-cı il tarixindən etibarən dövlət təşkilatlarının işçilərinin əmək haqqı və təqaüdləri 7 faiz artırılıb.
1 iyul 2026-cı il tarixindən etibarən baza pensiya hesablama məbləği ayda 504.000 som (73 manat) olaraq müəyyən edilir.
1 sentyabr 2026-cı il tarixindən etibarən:
Minimum əmək haqqı ayda 1.360.000 somdur (196 manat);
Baza hesablama məbləği 440.000 som (64 manat) olaraq müəyyən edilib.
***
Bəs Azərbaycanda pensiya təyinatı hansı şəkildə aparılır?
Azərbaycanda qeydiyyatda olan pensiyaçılar ölkə əhalisinin 10,7 faizini təşkil edib.
Dövlət Statistika Komitəsinin (DSK) rəsmi göstəricilərinə əsasən, ölkəmizdə orta ömür uzunluğu 76,9-dur. Belə ki, bu rəqəm kişilərdə 74,5, qadınlarda isə 79,2 təşkil edir.
“Əmək pensiyaları haqqında” Qanunun 7-ci maddəsinə əsasən, pensiya yaşına çatmış şəxsin fərdi hesabın sığorta hissəsində qeydə alınmış pensiya kapitalı əmək pensiyasının minimum məbləğindən az olmayan pensiya təminatına imkan verdikdə sığorta stajından asılı olmayaraq, bu pensiya təminatına imkan vermədikdə isə azı 25 il sığorta stajı olduqda (2017-ci il iyulun 1-dək yaşa görə əmək pensiyası təyin edilmiş şəxslər istisna olmaqla) yaşa görə əmək pensiyası hüququ vardır.
Bu Qanunun 7-ci maddəsində nəzərdə tutulmuş kişilərin yaş həddi 2017-ci il iyulun 1-dən başlayaraq 2021-ci il iyulun 1-dək, qadınların yaş həddi 2017-ci il iyulun 1-dən başlayaraq 2027-ci il iyulun 1-dək hər il 6 ay artırılaraq aşağıdakı qaydada müəyyənləşdirilir:
| Dövr | Kişilər üzrə pensiya yaşı | Qadınlar üzrə pensiya yaşı |
| 1 iyul 2017 – 30 iyun 2018 | 63 il 6 ay | 60 il 6 ay |
| 1 iyul 2018 – 30 iyun 2019 | 64 il | 61 il |
| 1 iyul 2019 – 30 iyun 2020 | 64 il 6 ay | 61 il 6 ay |
| 1 iyul 2020 – 30 iyun 2021 | 65 il | 62 il |
| 1 iyul 2021 – 30 iyun 2022 | 65 il | 62 il 6 ay |
| 1 iyul 2022 – 30 iyun 2023 | 65 il | 63 il |
| 1 iyul 2023 – 30 iyun 2024 | 65 il | 63 il 6 ay |
| 1 iyul 2024 – 30 iyun 2025 | 65 il | 64 il |
| 1 iyul 2025 – 30 iyun 2026 | 65 il | 64 il 6 ay |
| 1 iyul 2026 və sonra | 65 il | 65 il |
Beləliklə, Azərbaycanda hazırda pensiya yaşı qadınlar və kişilər üçün bərabərləşib -65 yaş.
Minimum məbləğdə yaşa görə pensiya təminatı üçün 46 080 manat (minimum pensiya kapitalı) pensiya kapitalı və ya 25 il sığorta stajı tələb olunur.
2025-ci il üzrə orta aylıq əməkhaqqının illik artım göstəricisinə uyğun olaraq bütün növ pensiyalar bu il yanvarın 1-dən 9,3 faiz indeksləşdirilməklə artırılıb.
Beləliklə, yeni artımla ölkəmizdə orta aylıq pensiya 543 manatdan 593 manata, yaşa görə orta aylıq pensiya 578 manatdan 632 manata çatıb.
Azərbaycanda 2026-cı il üçün minimum aylıq əməkhaqqı 400 manat təşkil edir.
2026-cı il üçün yaşayış minimumu ölkə üzrə 300 manat, əmək qabiliyyətli əhali üçün 317 manat, pensiyaçılar üçün 245 manat, uşaqlar üçün 260 manat məbləğində müəyyən edilib.
Y.Məmmədli
