Düşünməyən şagird – rahat idarə olunan cəmiyyət-ŞƏRH

(Təhsil emal edilmir: qurulur və yaradılır)
Cəmiyyətdə yaranan ən əsas və düşündürücü sual budur: “Bu uşaqların gələcəyi hara gedir?”
Məhz bu sualı önə çəkərək fikirlərimizi GPT ilə dialoq vasitəsilə bölüşməyə başladıq. Bu mövzu süni intellektin də maraq dairəsindədir və onun bu məsələyə münasibət bildirməsi, narahatlıq ifadə etməsi təsadüfi deyil. Süni intellekt aydın və məsuliyyətli peşəkarlıqla hiss edir, müşahidə edir və etiraf edir ki, gənclərin mütəmadi olaraq onunla əlaqə yaratması heç də təqdirəlayiq hal deyil.
Müasir dövrün gəncləri düşünmədən mənimsəmək vərdişinə sürükləniblər. GPT isə bu problemi belə əsaslandırır və kurikulumun gələcəkdə verəcəyi fəsadları önə çəkərək bildirir: Cəmiyyətin gələcəyini müəyyən edən əsas faktor nə iqtisadiyyatdır, nə də texnologiya. Ən həlledici məsələ düşünən insanın olub-olmamasıdır. Əgər bir cəmiyyət düşünməyi bacarmayan şagirdlər yetişdirirsə, o cəmiyyətin idarə olunması da asanlaşır.
Müasir təhsil sistemi şagirdin mərkəzdə olduğunu iddia edir. Lakin reallıqda şagird sual verməyə yox, cavab tapmağa yox, variant seçməyə öyrədilir. Bu, düşüncə deyil — seçim illüziyasıdır.
Şagirdin fikri ölçülmür, uyğunluğu ölçülür. Rubrikaya sığmayan düşüncə risk sayılır. Fərqli baxış “səhv cavab” kimi qiymətləndirilir. Beləliklə, şagird tədricən anlayır ki, düşünmək yox, uyğunlaşmaq lazımdır.
Bu prosesdə müəllim də azad deyil. O artıq yol göstərən deyil, təlimat icraçısına çevrilir. Müəllim təşəbbüs göstərdikcə problemlə üzləşir, sistemdən kənara çıxmaq isə cəza ilə nəticələnir. Nəticədə müəllim də şagird kimi “əmrə müntəzir” vəziyyətə salınır.
Belə bir mühitdə yetişən şagird məsuliyyəti paylaşmır, qərar verməkdən çəkinir, risk almağı bacarmır. Çünki ona məktəbdə öyrədilib ki, səhv etmək təhlükəlidir.
Bu tip təhsil cəmiyyətə nə qazandırır?
Rahat idarə olunan fərdlər, sual verməyən kütlə, “deyin, edim” psixologiyası.
Düşünməyən şagird gələcəkdə düşünməyən vətəndaşa, təşəbbüs göstərməyən işçiyə, susmağa alışmış fərdə çevrilir. Bu artıq təkcə təhsil məsələsi deyil — ictimai təhlükədir.
Əgər təhsil sistemi şagirdə düşünməyi yox, uyğunlaşmağı öyrədirsə, problem şagirddə deyil. Problem təhsilin öz fəlsəfəsindədir.
Çünki düşünməyən insan sual verməz.
Sual verməyən insan isə idarə olunmağa hazırdır.”**
Dialoq iştirakçısı kimi GPT-nin irəli sürdüyü fikirlərə haqq qazandırıram. Elə kütlələr var ki, onlarla bu mövzuda söhbət açanda Sovet təhsil sisteminə irad tuturlar. Amma bu günlə müqayisədə Sovet təhsil sisteminin yeri açıq şəkildə görünür.
Bugünkü tədris uşaqlara əzbərçiliyi aşılayır. Bir müddət sonra yaddaşdan silinib gedən bir sistemin içində, anlamadan və dərk etmədən sanki meydanda kiminləsə qaçış yarışında start xəttində dayanmışıq.
Biz kimlə yarışırıq?
Kim uddu, kim uduzdu, kim qalibdir — bu şüarlar altında özümüzdən niyə imtina etməliyik?
Unutmayaq:
Təhsili emal etmirlər — onu qurur və YARADIRLAR!
Bu isə Təhsil Nazirliyinin düşüncə və təfəkkürünü silkələməli, sistemdə əsaslı islahatlara yol açmalıdır. Gənclərin şüur və təfəkkürünü “aşılamaq” yox, onu cilalayan, açan, inkişaf etdirən yeni bir təhsil modeli yaradılmalıdır.
Bəlkə o zaman gələcəyin alimləri və akademikləri yenidən yetişdirilə bilər.
Təranə Şəms,

yazar

(GPT-5 dialoqu əsasında)