Axtarmaq üçün Enter düyməsinə basın
Axtarmaq üçün Enter düyməsinə basın
ELM VƏ MÜDRİKLİK ZİRVƏSİNDƏ BİR ÖMÜR ELM YOLUNDA NUR SAÇAN HƏYAT ADI ELMƏ, İMZASI TARİXƏ YAZILAN ALİM MÜDRİKLİKLƏ UCALAN ÖMÜR ZİRVƏSİ VƏTƏNƏ SƏDAQƏT, ELMƏ XİDMƏT NÜMUNƏSİ…
Müseyib müəllimlə ilk tanışlığım 1996-cı ildə, Azərbaycan Dövlət Pedaqoji Universitetin hələ gənclik ruhu ilə nəfəs alan divarları arasında baş tutdu. O gün elmi rəhbərim akademik Hüseyn müəllim məni Müseyib müəllimin də olduğu hörmətli alimlərə təqdim edərkən (professor İramin İsayev, professor Həsən Bayramov, professor Fərrux Rüstəmov, professor Müslüm Nəzərov və digərləri) sözlərinə xüsusi bir etibar və ata qayğısı qatdı.
“Bu cavan oğlan sizin kiçik qardaşınızdır”, – dedi, – “onu sizə tapşırıram. Gözünüz üstündə olsun, ondan muğayat olun”.
Həmin an sadəcə bir tanışlıq deyil, mənim üçün elm yolunda açılan bir etimad qapısı, mənə uzadılan mənəvi bir əl idi. O gündən etibarən Müseyib müəllim təkcə müəllim deyil, həm də yol göstərən, arxa-dayaq olan bir böyük qardaş obrazında yaddaşıma həkk olundu.
Gənc nəslin mənəvi-intellektual memarı sayılan Müseyib İlyasov 1971-ci ildə təhsil aldığı Laçın rayonu Oğuldərə kənd 8 illik orta ümumtəhsil məktəbində müəllim kimi çalışmışdır. Eyni zamanda “Laçın” qəzetində mütəmadi olaraq məqalələrlə çıxış etməsi onun çoxşaxəli elmi-maarifçi mövqeyinin formalaşmasında mühüm rol oynamışdır. Bu iki fəaliyyət istiqaməti bir-birini tamamlayaraq, onun pedaqoji dünyagörüşünün və ictimai düşüncəsinin zənginləşməsinə şərait yaratmışdır. Orta məktəbdə müəllimlik fəaliyyəti Müseyib müəllimə biliklərin şagird auditoriyasına sistemli şəkildə ötürülməsi, didaktik metodların praktik müstəvidə sınaqdan keçirilməsi və təlim-tərbiyə prosesinin psixoloji xüsusiyyətlərinin dərindən mənimsənilməsi imkanı vermişdir. Bu mərhələ onun sonrakı elmi və pedaqoji fəaliyyətində metodoloji əsas rolunu oynamış, nəzəri biliklərin praktik təcrübə ilə vəhdətini təmin etmişdir.
Eyni zamanda, Müseyib müəllimin “Laçın” qəzetində dərc olunan məqalələri onun pedaqoji fəaliyyətinin ictimai müstəviyə daşınması baxımından əhəmiyyətlidir. Həmin yazılarda maarifçilik ideyalarının, milli-mənəvi dəyərlərin və təhsil problemlərinin işıqlandırılması müəllifin geniş oxucu auditoriyası ilə dialoq qurmasına, cəmiyyətin intellektual inkişafına töhfə verməsinə imkan yaratmışdır. Bu publisistik fəaliyyət onun müəllimlik təcrübəsinin sosial rezonans qazanmasına xidmət etmişdir.
Beləliklə, pedaqoji fikrin parlaq nümayəndəsi Müseyib müəllimin orta məktəbdə müəllimlik fəaliyyəti ilə publisistik çıxışlarının paralel şəkildə inkişafı onun pedaqoji düşüncəsinin formalaşmasında mühüm mərhələ təşkil etmiş, elmi-maarifçi mövqeyinin sistemli və ardıcıl xarakter almasına zəmin yaratmışdır.
Aspirantura təhsilini uğurla başa vuran Müseyib müəllim 1987-ci ildə görkəmli alim, akademik Hüseyn Əhmədovun elmi rəhbərliyi altında “Kənd məktəblərarası tədris-istehsalat kombinatlarında şagirdlərin peşəyönümünün pedaqoji əsasları” mövzusunda dissertasiya işini müdafiə etmişdir. Aparılmış tədqiqatda kənd məktəbləri şəraitində şagirdlərin peşə seçiminə hazırlanmasının pedaqoji mexanizmləri, metod və vasitələri sistemli şəkildə araşdırılmış, təlimlə istehsalat təcrübəsinin vəhdətinin elmi-nəzəri əsasları müəyyənləşdirilmişdir.
Dissertasiya işinin elmi yeniliyi kənd mühitində peşəyönümünün təşkilinə dair metodik yanaşmaların elmi əsaslandırılmasında, praktik əhəmiyyəti isə əldə olunan nəticələrin ümumtəhsil məktəblərində və məktəblərarası tədris-istehsalat kombinatlarında tətbiq imkanlarının müəyyənləşdirilməsində ifadə olunmuşdur.
Tədqiqatın nəticələri pedaqoji elmin aktual problemlərinə töhfə vermiş və bu fəaliyyətin məntiqi yekunu olaraq Müseyib müəllimə pedaqogika üzrə fəlsəfə doktoru elmi dərəcəsi verilmişdir.
Müasir pedaqoji düşüncənin daşıyıcısı Müseyib müəllim elmi axtarışlarını ardıcıl və sistemli şəkildə davam etdirərək 2011-ci ildə “Şagirdlərin peşə seçməyə hazırlanmasının pedaqoji əsasları” mövzusunda doktorluq dissertasiyasını uğurla müdafiə etmişdir. Tədqiqat işi müasir pedaqoji nəzəriyyənin və təhsil praktikasının aktual problemlərini əhatə etməklə, şagirdlərin peşəyönümü prosesinin elmi-nəzəri və metodoloji əsaslarını kompleks şəkildə təhlil etmişdir.
Dissertasiya işində irəli sürülən elmi müddəalar, əldə olunan nəticə və ümumiləşdirmələr sahənin tanınmış akademikləri və professorları tərəfindən yüksək qiymətləndirilmiş, tədqiqatın pedaqoji elmin inkişafına verdiyi töhfələr xüsusi vurğulanmışdır. Rəy və çıxışlarda işin elmi yeniliyi, praktik əhəmiyyəti, həmçinin müəllifin problemin həllinə gətirdiyi orijinal yanaşmalar müsbət elmi fikirlərlə ifadə olunmuşdur. Alimlərdən akademik H.M.Əhmədov, prof. Ə.Ə.Əlizadə, prof. O.Q.Həsənli, prof. İ.İsayev, prof. Ə.X.Paşayev, prof. A.Həsənov, prof. Y.Ş.Kərimov, prof. Ə.A.Ağayev, prof. N.Kazımov, prof. F.B.Sadıqov, prof. H.Ə.Əlizadə, prof. V.C.Xəlilov, prof. F.A.Rüstəmov, prof, Ş.Qasımlı və başqaları Müseyib İlyasovun tədqiqatını yüksək qiymələndirib, onun aktual və dəyərli bir əsər olduğunu qeyd ediblər.
Beləliklə, bu fundamental tədqiqat işi Müseyib müəllimin elmi yaradıcılığında mühüm mərhələ olmaqla yanaşı, şagirdlərin peşə seçiminə hazırlanması sahəsində aparılan pedaqoji tədqiqatlar üçün etibarlı elmi-nəzəri baza kimi dəyərləndirilmişdir.
Fundamental elmi düşüncənin daşıyıcısı Müseyib İlyasovun çoxillik pedaqoji fəaliyyəti onun tələbələri arasında qazandığı dərin hörmət və səmimi rəğbətlə səciyyələnir. Tədris prosesində elmi biliklərin müasir pedaqoji prinsiplər əsasında, aydın və sistemli şəkildə təqdim olunması, tələbələrin fərdi xüsusiyyətlərinə həssas yanaşma və sağlam mənəvi-psixoloji mühitin yaradılması onun müəllimlik fəaliyyətinin əsas məziyyətlərini təşkil edir.
Bu keyfiyyətlər elmi-mədəni irsimizin daşıyıcısı Müseyib müəllimi tələbələrin yaddaşında yalnız peşəkar müəllim kimi deyil, eyni zamanda elmi düşüncəyə istiqamət verən, şəxsiyyətin formalaşmasına töhfə verən əsl pedaqoq kimi möhkəmləndirmişdir. Tələbələrin ona olan sevgisi və etibarı onun pedaqoji fəaliyyətinin humanist mahiyyətinin, təhsil prosesində əldə etdiyi davamlı və sanballı nəticələrin təbii göstəricisi kimi dəyərləndirilir.
Fikir və ideya memarı M.İlyasovun elmi-pedaqoji tədqiqatlarının əsas istiqamətlərini aşağıdakı kimi ümumiləşdirə bilərik:
– şagirdlərin peşəyönümü və peşə seçməyə hazırlanmasının elmi-nəzəri problemləri;
– şagird şəxsiyyətinin sosiallaşması;
– müəllim peşəsi və müəllim hazırlığının müasir problemləri;
– müəllimin pedaqoji ustalığı;
– vətəndaşlıq və vətənpərvərlik tərbiyəsi;
– təlim prosesinin optimallaşdırılması;
– orta və ali məktəblərdə tədris prosesinin aktual problemləri;
– tələbələrin pedaqoji təcrübəsi;
– görkəmli pedaqoqların və mütəfəkkirlərin pedaqoji ideyaları və s.
Müasir pedaqoji nəzəriyyələrdə müəllimin rolu təkcə bilik ötürən subyekt kimi deyil, həm də şagirdin sosial və mənəvi inkişafını təmin edən pedaqoji agent kimi qiymətləndirilir. Müseyib müəllimin baxışına görə, müəllimin pedaqoji ustalığı şagird şəxsiyyətinin sosiallaşmasını məqsədyönlü şəkildə dəstəkləyən inteqrativ peşə keyfiyyəti kimi nəzərdən keçirilir.
Müəllimin pedaqoji ustalığı komponentləri, funksiyaları və onun şagird sosiallaşmasına təsiri elmi təhlil edilir, həmçinin konsepsiyanın empirik qiymətləndirilməsi üçün indikatorlar sistemi təqdim olunur.
Müseyib müəllim pedaqoji ustalığı aşağıdakı kimi xarakterizə edir: “Pedaqoji ustalıq müəllimin peşə bilikləri, şəxsi keyfiyyətləri və pedaqoji fəaliyyətinin vəhdəti nəticəsində formalaşan kompleks inkişaf göstəricisidir”. Elmi baxımdan pedaqoji ustalıq təkcə metodik bacarıqların toplamı deyil, peşəkar düşüncə, etik mövqe, sosial təsir və reflektiv fəaliyyətin inteqrasiyasıdır.
Şagirdin sosiallaşması konsepsiyasını Müseyib müəllim aşağıdakı kimi nəzərdən keçirir:
Xarici davranışların cəmiyyət normalarına uyğunlaşması;
Sosial dəyərlərin daxili mövqeyə çevrilməsi;
Şagirdin sosial rol və məsuliyyətləri fəal şəkildə mənimsəməsi;
Bu konsepsiyada müəllimin rolu sosiallaşmanın katalizatoru və moderatoru funksiyasını yerinə yetirməkdir.
Müseyib müəllimin nəzəriyyəsinə əsasən pedaqoji ustalığı aşağıdakı komponentlər üzrə təsnif etmək olar:
Azərbaycan elminin layiqli nümayəndəsi sayılan Müseyib İlyasov yazır ki, bu komponentlər birgə müəllimin pedaqoji subyektivliyini və şagirdin sosiallaşmasını təmin edən sistem yaradır.
Müseyib müəllim pedaqoji ustalığın funksiyalarını aşağıdakı kimi elmi təhlil edir:
Motivasiyaedici funksiya – şagirdin öyrənməyə marağını artırır;
İnkişafetdirici funksiya – şəxsiyyətin idrak və sosial potensialını genişləndirir;
Tənzimləyici funksiya – təlim-tərbiyə prosesini balanslaşdırır;
Dəyərləndirici funksiya – şagirdin sosial və mənəvi inkişafını istiqamətləndirir;
Müəllimin pedaqoji ustalığı nə qədər yüksəkdirsə, şagirdin sosiallaşma keyfiyyəti də bir o qədər dərin və mənalı olur.
Empirik qiymətləndirmə.
Müseyib müəllimin konsepsiyasını elmi təhlilə çevirmək üçün aşağıdakı indikatorlar sistemi təklif olunur:
Ölçü meyarı
İmpuls
Qiymətləndirmə üsulu
Metodik çeviklik
Təlim üsullarının adaptivliyi
Müşahidə, dərs protokolu
Ünsiyyət bacarığı
Dialoq və sosial təsir
Sorğu, şagird müsahibəsi
Etik və dəyər yönümlülük
Şagirdlərin müəllimi nümunə kimi qəbul etməsi
Reflektiv gündəlik, anket
Reflektiv fəaliyyət
Öz fəaliyyətini qiymətləndirmə və təkmilləşdirmə
Jurnal, müəllim gündəliyi…
Bu indikatorlar vasitəsilə müəllimin pedaqoji ustalığı və onun şagird sosiallaşmasına təsiri empirik olaraq ölçülə bilər.
Elm çırağını gələcək nəsillərə ötürən Müseyib müəllimin baxışına əsasən, müəllimin pedaqoji ustalığı şagirdin sosiallaşmasının təməlini təşkil edən əsas amildir. Bu ustalıq yalnız metodik bacarıqları deyil, həm də müəllimin şəxsi nümunəsini, etik mövqeyini və reflektiv fəaliyyətini əhatə edən inteqrativ peşə keyfiyyətidir. Pedaqoji ustalıq yüksək olduqda, şagirdlər sosial və mənəvi dəyərləri daxili mövqeyə çevirərək aktiv, məsuliyyətli və sosial olaraq yetkin fərdlər kimi formalaşırlar.
Müseyib müəllim elmi yaradıcılığı boyu vətənpərvərlik və vətəndaşlıq tərbiyəsi kontekstində maraqlı təhlillər aparmışdır.
Bildiyimiz kimi, müasir təhsil sistemində vətənpərvərlik və vətəndaşlıq tərbiyəsi gənc nəsildə milli kimliyin möhkəmləndirilməsi, əxlaqi və mənəvi dəyərlərin formalaşdırılması, həmçinin ictimai məsuliyyətin inkişaf etdirilməsi baxımından xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Müseyib müəllimin yaradıcılıq və pedaqoji fəaliyyəti bu istiqamətdə sistemli və elmi əsaslı nümunə təşkil edir. Onun yaradıcılığı yalnız nəzəri səviyyədə milli-mənəvi tərbiyəni əhatə etməyib, eyni zamanda praktik tədris metodları vasitəsilə gənclərdə vətənpərvərlik davranışının və vətəndaş mövqeyinin formalaşmasına xidmət edir.
Milli-mədəni dəyərlərin keşiyində duran Müseyib müəllimin əsərlərində və tədris materiallarında milli tarix, mədəni irs və qəhrəmanlıq nümunələri sistemli şəkildə işlənir. Müəllim gənclərin tarixi hadisələri yalnız məlumat kimi qavramasını deyil, həm də onları milli kimlik və vətənə bağlılıq duyğusu ilə mənimsəməsini təmin edir. Məsələn, əsərlərində azərbaycanlı milli qəhrəmanların həyat yolu və cəsarət nümunələri analiz edilərək, şagirdlərdə məsuliyyət, fədakarlıq və ictimai fayda prinsiplərinin inkişafı təşviq olunur.
Bu yanaşma gənclərə yalnız keçmişi öyrətməkdən ibarət deyil, eyni zamanda onları müasir cəmiyyətin sosial və siyasi reallıqları ilə tanış edir, vətəndaş mövqeyinin əhəmiyyətini göstərir. Tarixi və mədəni biliklərin bu şəkildə təbliği, vətənpərvərlik tərbiyəsini həm ideya, həm də davranış modeli kimi gənclərə ötürür.
Yüksək mənəvi dəyərlərə sahib olan Müseyib müəllimin yaradıcılığında vətəndaşlıq və vətənpərvərlik yalnız bilik deyil, həm də əxlaqi davranış və dəyərlər sistemidir. Müəllim gənclərdə yalnız milli şüuru oyatmaqla kifayətlənmir, onların əxlaqi qərarvermə bacarıqlarını və ictimai məsuliyyətlərini inkişaf etdirir.
Onun metodikası gəncləri düşünməyə, analiz etməyə və sosial cəhətdən məsuliyyətli qərarlar verməyə təşviq edir. Məsələn, şagirdlərə tarixi qəhrəmanlıq nümunələri təqdim edildikdə, onları yalnız oxumaqla kifayətlənməyib, “Əgər bu şəxs sizin dövrünüzdə yaşasaydı, necə davranardı?” kimi suallar vasitəsilə müzakirəyə cəlb edir. Bu yanaşma, gənclərin davranışlarını vətəndaşlıq və vətənpərvərlik prinsipləri ilə əlaqələndirməsinə imkan yaradır.
Təhsil fədaisi Müseyib müəllimin pedaqoji fəaliyyəti interaktiv və praktik metodlarla zəngindir. Onun dərs üsulları aşağıdakı prinsiplərə əsaslanır:
Layihə əsaslı təlim: Şagirdlər müxtəlif tarixi və sosial mövzular üzrə qrup layihələri hazırlayır, nəticələri təqdim edərək ictimai fəallıq və məsuliyyət bacarıqlarını inkişaf etdirirlər.
Diskussiya və debatlar: Müəllim şagirdləri müasir ictimai məsələlər və tarixi hadisələr ətrafında debatlara cəlb edir, bu isə onların tənqidi düşünmə və vətəndaş mövqeyini formalaşdırır.
Rol oyunları və simulyasiyalar: Tarixi və müasir hadisələrin simulyasiyaları vasitəsilə gənclər real qərar vermə vəziyyətində davranışlarını təcrübədən keçirirlər, bu da vətənpərvərlik və məsuliyyət hissini gücləndirir.
Bu metodlar, nəzəri biliklərlə praktik təcrübəni birləşdirərək, gənclərin yalnız məlumat sahibi olmaqla kifayətlənməyib, həm də sosial və ictimai fəal vətəndaş kimi formalaşmasını təmin edir.
Elm və mənəviyyat vəhdətini təcəssüm etdirən Müseyib müəllimin yaradıcılığı və pedaqoji fəaliyyəti təhsil elmi sahəsində vətənpərvərlik tərbiyəsinin səmərəli tətbiqinə nümunədir. Onun metodikası və yanaşmaları göstərir ki, milli-mənəvi tərbiyə yalnız nəzəri deyil, həm də praktik müstəvidə şagirdlərin gündəlik davranışına və ictimai fəallığına inteqrasiya edilməlidir.
Müseyib müəllimin yaradıcılığı, təhsil müəssisələrində vətənpərvərlik və vətəndaşlıq dəyərlərinin inkişaf etdirilməsi üçün model rolunu oynayır. Bu yanaşma gənclərin tarixi və mədəni biliklərini dərk etməsi, milli kimlik və vətənə bağlılıq hisslərinin möhkəmlənməsi, həmçinin sosial və ictimai məsuliyyətlərini dərk etməsi baxımından yüksək elmi-praktik əhəmiyyətə malikdir.
Beləliklə, Müseyib müəllimin yaradıcılıq yolu və pedaqoji fəaliyyəti, vətəndaşlıq və vətənpərvərlik tərbiyəsinin nəzəri və praktik səviyyədə birləşdirilməsini təmin edən sistemli və elmi əsaslı fəaliyyət kimi qiymətləndirilə bilər. Onun metodik yanaşmaları gənc nəsildə milli-mənəvi dəyərlərin, vətəndaş məsuliyyətinin və ictimai fəallığın formalaşmasına mühüm töhfə verir. Müseyib müəllimin yaradıcılığı həm təhsil elmi, həm də praktiki pedaqoji fəaliyyət sahəsində vətənpərvərlik tərbiyəsinin inkişafı üçün qiymətli nümunədir.
Müseyib müəllim 15-dən artıq dərslik, dərs vəsaiti və monoqrafiyanın müəllifidir (Şagirdlərin peşə seçməyə hazırlanmasının pedaqoji əsasları. Monoqrafiya. Bakı: “Elm”, 2005.; Müəllim peşəkarlığı və pedaqoji səriştəliliyin müasir problemləri. Monoqrafiya. Bakı: “Elm və təhsil”, 2018.; Müasir təhsil: ənənədən innovasiyaya. Monoqrafiya. Bakı: “Elm və təhsil”, 2021.) Hər bir əsəri elmin və bilik axtarışının bir incisi kimidir. Onların hər birini dərindən təhlil etsək, sanki cild-cild kitablara sığmayacaq qədər zəngin və qiymətli xəzinələr açılar, hər səhifəsi müəllimin dərin düşüncəsi və yaradıcı ruhunun izini daşıyar.
Yubilyar Müseyib müəllimin psixoloji davranış tərzində və mənəvi özünüifadəsindəki müəyyən çalarlara da da toxunmaq istərdim. Professor Müseyib müəllim daha çox təmkinli davranış modeli, refleksiv düşüncə tərzi və dəyəryönlü həyat mövqeyi ilə diqqət çəkir. Böyük alimin psixikasında dözümlülük, səbr və daxili möhkəmlik kimi keyfiyyətlər üstünlük təşkil edir. Təfəkkürü situativ deyil, sistemli; münasibətləri isə emosional deyil, etik əsaslara söykənir. Onun şəxsiyyətində empatiya, sosial məsuliyyət və vicdan anlayışları abstrakt kateqoriyalar səviyyəsində qalmır, gündəlik davranış normalarına çevrilir. Bu keyfiyyətlər elm aləmində dərin izi olan alim Müseyib müəllimi ətraf mühit üçün etibarlı tərəfdaş, peşə fəaliyyəti baxımından isə prinsipial mövqe sahibi kimi səciyyələndirir. Müseyib müəllimdə daxili motivasiya xarici stimullardan daha güclüdür desək yanılmarıq. Pedaqoji-psixoloji fikrin parlaq nümayəndəsi Müseyib müəllim öz fəaliyyətini tərif və gözləntilərlə deyil, daxili məsuliyyət hissi və peşə vicdanı ilə tənzimləyir. Bu isə onun həyat yolunu ardıcıl, məqsədyönlü və sosial baxımdan faydalı edən əsas amillərdən biridir.
Əziz dostum və qardaşım Müseyib müəllim!
Elmin işığında yol açan zəkanız, insanlıqla yoğrulmuş xarakteriniz və cəmiyyətə bəxş etdiyiniz dəyərli töhfələrinizlə hər zaman nümunə olmusunuz. Ad gününüz-şad gününüz münasibətilə Ulu Tanrıdan Sizə möhkəm can sağlığı, tükənməz yaradıcılıq enerjisi və yeni elmi zirvələr arzulayıram. Hər yeni yaşınız uğur və mənəvi zənginliklə taclansın!
KAMAL CAMALOV,
PEDAQOGİKA ELMLƏRİ DOKTORU
NAXÇIVAN MÜƏLLİMLƏR İNSTİTUTUNUN PROFESSORU
AZƏRBAYCAN RESPUBLİKASININ ƏMƏKDAR MÜƏLLİMİ
