…Bir müddətdir ki, Cənubi Qafqazdan Avropa İttifaqına, Almaniyadan İslam dünyasına qədər müxtəlif bölgələrdə baş verən hadisələr sıradan xəbərlər axını deyil. Bunlar bir-biri ilə sıx bağlı olan, Rusiyanın postsovet məkanındakı təsirinin tədricən zəiflədiyi bir dövrdə yeni güc balansının formalaşdığını göstərən hadisələrdir. Bakının girov diplomatiyası, Almaniyanın kəşfiyyat böhranı, Türkiyənin Məkkə müqaviləsi ilə yeni mövqe qazanması, Trampın Rusiyaya açdığı pəncərə və İranın MDB+1 təklifi — hamısı eyni mənzərənin müxtəlif üzləridir.
Avropa İttifaqının Rusiyalı oligarx Alişer Usmanova qarşı sanksiyaları ləğv etməsi sadə hüquqi qərar deyildi. Fransa bu qərarı Bakıdakı fransız vətəndaşlarının azad edilməsi üçün birbaşa alət kimi istifadə etdi. 2026-cı il sentyabrın 20-də Aİ səfirləri Usmanovun sanksiya siyahısından çıxarılması barədə razılığa gəldi — Fransa bu tələbi irəli sürərkən rəsmi olaraq “milli təhlükəsizlik” məsələlərinə istinad etdi, lakin üç avropalı diplomatın Reuters-a verdiyi məlumata görə, əsl səbəb Azərbaycanın ən azı iki fransız vətəndaşını girov saxlaması idi .
Razılaşmadan cəmi bir gün sonra — sentyabrın 22-də Prezident İlham Əliyev casusluqda təqsirli bilinən Martin Rayanı əfv etdi. Bu, sadəcə təsadüf deyildi; Fransa Usmanovun sanksiyalardan çıxarılmasını Bakı ilə danışıqlarda girovların azad edilməsi üçün alət kimi istifadə etdi .
2026-cı il oktyabrın əvvəlində Almaniyanın Federal Kəşfiyyat Xidmətinin (BND) keçmiş rəhbəri Avqust Xanninq dövlət sirrini yaymaq və casusluq ittihamı ilə həbs edildi . “Süddeutsche Zeitung”-un məlumatına görə, Xanninq BND-dən ayrıldıqdan sonra illər boyu keçmiş aparat rəhbərindən məxfi məlumat alıb və bu məlumatların xarici dövlətlərin nümayəndələrinə çatıb-çatmadığı araşdırılır . Alman mətbuatı Xanninqin Azərbaycanla əlaqəli olduğunu iddia edir. Bu hadisə Almaniyanın öz kəşfiyyat aparatının nə qədər kövrək olduğunu və yüksək vəzifəli keçmiş rəsmilərin xarici maraqlara xidmət edə biləcəyini göstərir. Eyni zamanda Almaniya Fransa ilə birlikdə Aİ daxilində sanksiya danışıqlarının iştirakçısı olaraq Bakının girov siyasətinin dolayı təsiri altına düşür.
XXX
7 avqust 2026-cı ildə Türkiyə, Səudiyyə Ərəbistanı və Pakistan Məkkədə üçtərəfli müdafiə müqaviləsi imzaladı . NATO-nun 5-ci maddəsinə bənzər bu sazişə görə, tərəflərdən birinə hücum hamıya hücum sayılır . Müqavilə oktyabrın 5-də ilk dəfə aktivləşdirildi — Səudiyyəyə qarşı Husi hücumlarından sonra üç ölkə qüvvələrin sürətli yerləşdirilməsinə razılıq verdi. Türkiyənin xarici işlər naziri Hakan Fidan müqavilənin müdafiə xarakterli olduğunu və Türkiyənin heç bir ölkəyə hücum məqsədilə qoşun göndərməyəcəyini bəyan etdi . Bu ittifaq Türkiyəyə İslam dünyasının müqəddəs şəhərlərinin müdafiəçisi statusu qazandırır və onu Rusiyadan asılı olmayan, ABŞ-dan müstəqil regional güc mərkəzinə çevirir.
Səudiyyə Ərəbistanı bu ittifaqın maliyyə və coğrafi dayağıdır — Məkkə və Mədinə “İki Müqəddəs Məscidin Xadimi” titulu ilə Səudiyyə monarxiyasının simvolik gücünü qoruyur.
XXX
2026-cı il oktyabrın 8-də Donald Tramp və Vladimir Putin arasında baş tutan telefon danışığından sonra ABŞ Rusiyadan dizel idxalı üçün sanksiyaları müvəqqəti olaraq dayandırdı . Səbəb ABŞ-da yanacaq qiymətlərinin rekord səviyyəyə qalxması və noyabr seçkiləri öncəsi seçicilərin narazılığını azaltmaq idi. Axios-un məlumatına görə, Tramp bu qərarı Ukraynanın Rusiyanın neft emalı zavodlarına zərbələr endirməsini dayandırmamasından sonra verdi. Rusiya ABŞ-a 4,8 milyon tona qədər dizel tədarükü barədə razılıq verdi. Bu, sadəcə iqtisadi addım deyil — Tramp Ukraynaya təzyiqi artırır və Rusiyaya qarşı sanksiyaların yumşaldılmasını “sülhə doğru addım” kimi təqdim edir. Nəticədə Aİ-nin sanksiya rejimi mənasızlaşır və Bakının girov diplomatiyası ilə paralel gedir: hər iki halda böyük güclər öz maraqları üçün Rusiyanı cəzalandırmaq əvəzinə onunla ticarət edir.
İran Prezidenti Məsud Pezeşkian MDB sammitində “MDB+1” formatının yaradılmasını təklif etdi . Bu təklif İranın Rusiya ilə yaxınlaşması deyil, əksinə Moskvanı yan keçərək yeni dayaq axtarışıdır. Pezeşkian qeyd etdi ki, ümumi maraqlar marşrutlar arasında rəqabətdə deyil, onların əlaqələndirilməsindədir və İran Mərkəzi Asiyanı açıq dənizlərə birləşdirən təbii tranzit marşrutudur . İran bu format vasitəsilə tranzit, enerji, ticarət, mədənçilik və texnologiya sahələrində əməkdaşlığı genişləndirmək istəyir . Bu, Rusiyanın Cənubi Qafqazda və MDB-də monopoliyasını itirdiyi bir vaxtda İranın öz müstəqil regional rolunu gücləndirmək cəhdidir.
XXX
Bütün bu hadisələr bir mənzərə yaradır: postsovet məkanı Rusiyanın ətrafında yığılmır, əksinə keçid marşrutları və regional ittifaqlar şəbəkəsinə çevrilir. Azərbaycan bu şəbəkədə mərkəzi düyün nöqtəsidir — həm girov diplomatiyası ilə Aİ-yə təzyiq edir, həm kəşfiyyat müstəvisində fəal rol oynayır, həm də Türkiyə ilə strateji müttəfiqliyini davam etdirir. Türkiyə Məkkə Müqaviləsi ilə İslam dünyasının müqəddəs şəhərlərinin müdafiəsini öz üzərinə götürərək sadəcə Azərbaycanın “böyük qardaşı” deyil, regionun müstəqil güc mərkəzi kimi sxemin üstündə möhkəmlənir. Rusiyanın bu şəbəkədəki rolu isə getdikcə daha çox Tramp kimi xarici aktorların verdiyi qərarlardan asılı hala gəlir. İranın MDB+1 təklifi isə Moskvanın artıq tək mərkəz olmadığını təsdiqləyir. Nəticə etibarilə, regionda yeni güc balansı formalaşır və bu balansda Rusiya mərkəz deyil, sadəcə, bir iştirakçıdır.
İlqar ELDAROĞLU,
Beynəlxalq Sistemologiya Akademiyasının akademiki
