Azərbaycanda, görünür, kiçik sahibkara “kömək” etməyin daha bir üsulu tapılıb. Ev şəraitində mürəbbə, turşu, konserv və digər məhsullar hazırlayıb sonra bazarlarda satan insanlar üçün yeni qaydalar hazırlanır. İctimai müzakirələrdə bu, artıq sertifikat tələbi kimi səslənib.
Azərbaycan Qida Təhlükəsizliyi Agentliyinin özü hələlik məsələni bir qədər ehtiyatla ifadə edir: əvvəlcə ev şəraitində və ailə təsərrüfatlarında satış üçün hazırlanmasına icazə veriləcək məhsulların siyahısı müəyyən edilməli, sonra isə hazırlanma, saxlama, daşınma və satış tələbləri müəyyənləşdirilməlidir. Amma istiqamət tamamilə aydındır: bu gün on minlərlə, bəlkə də yüz minlərlə kiçik istehsalçının çalışdığı bazar seqmentini daha sıx tənzimləmək planları var.
Bu — səhv yoldur. Kənddə adam pomidor, xiyar, badımcan və ya meyvə yetişdirib, evdə onlardan konserv hazırlayıb, bir neçə on bankanı yerli bazara aparıb satıb. Kimsə bunu ailə gəlirini artırmaq üçün edir, kimsə rayonda başqa iş olmadığı üçün. Kimsə üçün bu, artıq faktiki olaraq mikrobiznesdir, üstəlik ən əsl biznesdir: insan mal istehsal edir, əlavə dəyər yaradır, onu istehlakçıya satır və dövlətdən ona iş yeri verməsini tələb etmədən gəlir əldə edir.
Daha məntiqli olardı ki, soruşaydıq: belə adama iqtisadi cəhətdən böyüməkdə necə kömək etmək olar? Ona istehsalı artırmaq imkanını necə vermək olar? Qablaşdırma, markalanma, soyuducu avadanlıq, bazarlara çıxış, ucuz kredit, təlim və məsləhətlər necə təmin edilməlidir? Necə etmək olar ki, bazarda iyirmi banka mürəbbə satan bir nənədən bir neçə il sonra qonşularını işə götürən kiçik ailə müəssisəsi yaransın?
Amma bizdə ilk növbədə sual yaranır: görəsən, onun sertifikatı var? Təbii ki, qida təhlükəsizliyi vacibdir. Zəhərlənmə məhsul kənddə hazırlandığı üçün daha az təhlükəli olmur. Dövlət sanitar tələblər qoymaq və istehlakçını qorumaq hüququna malikdir. Amma ağlabatan nəzarətlə yeni inzibati maneə yaratmaq arasında böyük fərq var. Və məhz burada narahatlıq yaranır: dövlət ev istehsalının leqallaşdırılmasını sadə və ucuz etmək əvəzinə, onu növbəti prosedura, xərclərə və kağız süründürməçiliyinə çevirə bilər.
Üstəlik, məmurların özləri hələlik yekun mexanizmin hələ hazırlanmalı olduğunu gizlətmir. Sentyabrın 10-da təsdiq edilmiş 2027–2032-ci illər üzrə ərzaq təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üzrə dövlət proqramında ev şəraitində və ailə təsərrüfatlarında hazırlanmış məhsulların bazara çıxarılması mexanizminin formalaşdırılması nəzərdə tutulub. Müvafiq tədbirlərin icrası 2028–2032-ci illərə planlaşdırılıb. Amma burada, əslində, məsələ bunların nə vaxt icra edilməsinin planlaşdırılmasında deyil, məsələyə başqa tərəfdən yanaşmağın daha yaxşı olacağındadır.
Bununla əlaqədar Kiçik və Orta Biznesin İnkişafı Agentliyinə narahat sual vermək yerinə düşər. Bəs o haradadır? Axı KOBİA məhz kiçik və orta sahibkarın həyatını yüngülləşdirmək, dövlət strukturlarının işini əlaqələndirmək, biznesin maliyyələşməyə çıxışını genişləndirmək və regionlarda sahibkarlıq üçün əlverişli şərait yaratmaq üçün yaradılıb. Agentlik öz strategiyasında KOB-un iqtisadiyyatda rolunun artırılması, ona maliyyə resurslarına çıxışın təmin edilməsi və regionlarda əlverişli biznes mühitinin yaradılması zərurətindən birbaşa bəhs edir.
Bəs o zaman niyə məhz mikroistehsalçılara potensial yeni inzibati yük yarandıqda, KOBİA-dan uca səslə tələb eşitmirik: əvvəlcə ailə biznesinin leqallaşdırılması üçün mümkün qədər sadə mexanizm yaradılsın, yalnız sonra nəzarət tətbiq edilsin? Bu, xüsusilə KOBİA-nın özünün daim sahibkarlığa dəstək barədə hesabat verdiyi bir fonda qəribə görünür. Agentliyin təxminən 50 şəhər və rayonda regional nümayəndələri, biznes mərkəzləri, pulsuz məsləhətlər, təlimlər, biznes planlarının hazırlanmasına və maliyyələşməyə çıxışa kömək imkanları var. Bütün bunlar doğrudur. Amma sahibkara yalnız biznesi necə açmaq barədə məsləhət lazım deyil. Ona lazımdır ki, biznesin artıq mövcud olduğu yerdə ona yeni maneələr yaradılmasın.
Regionların problemi bu gün ümumiyyətlə sistemli xarakter alır. Bu barədə illərlə iqtisadçılar, jurnalistlər və sahibkarlar danışıblar. İndi boşalan kəndlər və əhalinin və iqtisadiyyatın Bakıda həddindən artıq cəmləşməsi barədə Milli Məclisin deputatları da getdikcə daha uca səslə danışırlar. Zahid Oruc paytaxtın real əhalisinin monitorinqinin zərurətini açıq şəkildə bəyan edib və bunun əhəmiyyətli hissəsini kirayəçilər və regionlardan gələnlər təşkil edir. O, həmçinin kəndlərdə yaşayışı iqtisadi cəhətdən cəlbedici etməli olan tədbirlər təklif edib: elektrik enerjisi və qaz tariflərinin daha aşağı olması, regionlarda ipoteka, emal müəssisələri üçün vergi stimulları, müəllim və həkimlərə ödənişlərin artırılması və insanların boşalan kəndlərə qaytarılması proqramı.
Və budur, bu fonda ev konservasiyası ilə bağlı yeni hekayə meydana çıxır. Halbuki hər kəsə aydın olmalıdır ki, insan kənddə pul qazana bilirsə, oradan köçmür. Bu, elementar iqtisadiyyatdır. Əgər qadının məhsul yetişdirmək, onu emal etmək və satmaq imkanı varsa, ailənin kiçik sexi, mətbəxi və ya ev istehsalı varsa, onda onun doğma yurdunda qalmaq üçün səbəbi olur. Əgər sahibkara ev şəraitində istehsal etdiyi malın satışı getdikcə çətinləşdirilirsə, o, tamamilə başqa siqnal alır.
Bununla əlaqədar qonşu ölkələrin nümunələrini xatırlatmaq yerinə düşər. Məsələn, Gürcüstan. OECD/EBRD-nin son SME Policy Index göstəricisinə görə, Gürcüstan sahibkarlıq mühitinin bir sıra parametrlərinə görə Azərbaycanı nəzərəçarpacaq dərəcədə qabaqlayır. KOB üçün əməliyyat mühitinə görə Gürcüstan 4,51 bal alıb, Azərbaycan isə 4,25. Maliyyələşməyə çıxışa görə — 4,07-ə qarşı 3,31. Biznesin inkişafı xidmətlərinə görə — 4,22-yə qarşı 3,33. Kiçik və orta biznesin beynəlmiləlləşməsinə görə fərq daha böyükdür: 4,52-yə qarşı 3,25.
Bu o demək deyil ki, Gürcüstanda kiçik biznes üçün həyat idealdır. Və OECD heç də iddia etmir ki, orada bürokratik problemlər yoxdur. Amma beynəlxalq müqayisə əsas şeyi göstərir: Gürcüstan bir sıra ölçülə bilən göstəricilər üzrə Azərbaycandan daha əlverişli tənzimləyici və institusional mühit yaradıb. Üstəlik, OECD Gürcüstanı kiçik biznes üçün əməliyyat mühiti baxımından regionda beynəlxalq ən yaxşı təcrübələr istiqamətində ən çox irəliləmiş ölkə kimi birbaşa xarakterizə edir.
Digər postsovet nümunələri də var. Həmin indeksdə Moldova əməliyyat mühitinə görə Azərbaycanın 4,25 balına qarşı 4,34 bal alıb. Maliyyələşməyə çıxışa görə Azərbaycan 3,31 bal alıb, halbuki Moldova — 3,76, Ukrayna — 3,77. Xüsusilə dövlət bazarlarına çıxış müqayisəsi Azərbaycan üçün xoşagəlməz görünür. Dövlət satınalmaları göstəricisinə görə Azərbaycan Gürcüstan və Ukraynanın 3,61 balına qarşı yalnız 2,55 bal alıb. KOB-un beynəlxalq inteqrasiyasına görə fərq daha ciddidir.
Başqa sözlə, problem bir banka mürəbbədən qat-qat genişdir. Söhbət kiçik və orta biznes nümayəndəsinə münasibət fəlsəfəsindən gedir. Ona yalnız nəzarət edilməli, yoxlanılmalı və sertifikatlaşdırılmalı potensial qanunpozucu kimi baxmaq səhvdir. Doğru olan isə onda hər cür kömək edilməli, motivasiya verilməli olan şəxsi görməkdir. Birinci yanaşma növbəti sənəd qovluğu yaradır. İkinci — iş yeri.
Regionlardan əhalinin axınını dayandırmaq üçün isə kağız üzərində gözəl proqramlar və keçirilmiş məsləhətlərin sayı barədə növbəti hesabatlar deyil, rayonlarda minlərlə kiçik biznes lazımdır: ailə fermaları, meyvə-tərəvəz emalı, pendir istehsalı, mürəbbə, quru meyvə, turşu, bal istehsalı, sənətkarlıq emalatxanaları, kənd turizmi. Bütün bunlar o qədər aydın və mübahisəsizdir ki, bu həqiqətləri mütəmadi olaraq təkrar etmək zərurətinin yaranması təəccüblüdür. Amma…
Əkpər Həsənov,
iqtisadçı
