Uşaq hüquqları necə qorunur?

Uşaqlar cəmiyyətin ən zəif, lakin eyni zamanda ən vacib təbəqəsidir. Onların fiziki, psixoloji və emosional baxımdan böyüklərdən asılı olması, uşaqların xüsusi qayğı və müdafiə ilə əhatə olunmasını zəruri edir. Uşaq hüquqları sadəcə xeyriyyəçilik və ya böyüklərin uşaqlara qarşı lütfü deyil, bu, beynəlxalq qanunlarla təsbit olunmuş, toxunulmaz və ayrılmaz bir zərurətdir.

Uşaq hüquqlarının qorunması, bir millətin gələcək genofondunun, intellektual potensialının və mənəvi sağlamlığının qorunması deməkdir. Bu məqalədə uşaq hüquqlarının tarixi inkişaf yolu, beynəlxalq standartlar, təməl azadlıqlar və müasir dünyada uşaqların qarşılaşdığı təhdidlər ətraflı təhlil olunacaq.

1989-cu il BMT Uşaq Hüquqları Konvensiyası

Müasir dövrün uşaq “konstitusiyası” hesab olunan bu konvensiya uşaqların hüquqlarını hüquqi cəhətdən məcburi edən ən geniş sənəddir. Konvensiya 54 maddədən ibarətdir və demək olar ki, dünyanın bütün ölkələri tərəfindən ratifikasiya olunub. Azərbaycan Respublikası da 1992-ci ildə bu konvensiyaya qoşularaq, öz daxili qanunvericiliyini bu standartlara uyğunlaşdırmışdır.

Dövlətin “Uşaq siyasəti”

Dövlət uşaqların inkişafı üçün aşağıdakı şəraiti yaratmağa borcludur:

– Pulsuz və keyfiyyətli icbari təhsil.

– Uşaqlar üçün idman və yaradıcılıq mərkəzlərinin əlçatanlığı.

– Az təminatlı ailələrə uşaqlar üçün sosial müavinətlərin verilməsi.

Nəticə olaraq: Uşaq hüquqları sadəcə kağız üzərindəki maddələr deyil, cəmiyyətin gələcəyini qoruyan bir qalxandır. Bu hüquqları bilmək həm uşaqlar, həm də böyüklər üçün vacibdir.

Uşaq hüquqlarının prinsipləri

Bu prinsiplər bütün digər hüquqların təməlini təşkil edir:

Ayrı-seçkiliyə yol verməmək: Uşağın irqindən, cinsindən, dilindən və ya ailəsinin vəziyyətindən asılı olmayaraq bütün hüquqları bərabərdir.

Uşağın ən üstün mənafelərinin təmin edilməsi: Böyüklər və dövlət qərar qəbul edərkən ilk növbədə “Bu, uşaq üçün xeyirlidirmi?” sualına cavab tapmalıdır.

Yaşamaq və inkişaf etmək hüququ: Dövlət uşağın sağ qalmasını və fiziki, zehni, mənəvi inkişafını təmin etməlidir.

Uşağın fikrinə hörmət: Uşaqların onlara təsir edən məsələlərdə öz fikirlərini bildirmək və bu fikirlərin nəzərə alınması hüququ var.

BMT Konvensiyası uşaq hüquqlarını dörd əsas prinsip əsasında qruplaşdırır:

Yaşamaq və sağlamlıq hüququ

Hər bir uşağın doğulduğu andan yaşamaq hüququ var. Bu hüquq dövlətlərin üzərinə uşaq ölümünün qarşısını almaq, peyvəndləməni təmin etmək, təmiz su və qida təhlükəsizliyini təşkil etmək kimi öhdəliklər qoyur. Sağlamlıq hüququ yalnız xəstə olmamaq deyil, həm də fiziki və psixi rifahın ən yüksək səviyyəsinə sahib olmaqdır. İnkişaf Hüququ (Təhsil və İstedadlar)

Uşaqlar öz potensiallarını realizə etmək üçün təhsil almalıdırlar. İbtidai təhsil icbari və pulsuz olmalıdır. Lakin inkişaf hüququ yalnız məktəblə bitmir; bura mədəni fəaliyyətlər, idman, istirahət və asudə vaxtın təşkili də daxildir.

Müdafiə hüququ:

Uşaqlar hər cür istismardan qorunmalıdır:

İqtisadi istismar: Uşaqların təhsilinə və sağlamlığına zərər verən ağır işlərdə çalışdırılması qadağandır.

Zorakılıq: Fiziki, emosional və cinsi zorakılığa qarşı dövlətlər “sıfır tolerantlıq” nümayiş etdirməlidir.

Müharibələr: Silahlı münaqişələr zamanı uşaqların hərbə cəlb olunması ən ağır hüquq pozuntularından biridir.

Müdafiə mexanizmləri

Əgər uşaq hüquqları pozularsa, uşaqlar və ya onların yaxınları müvafiq orqanlara müraciət edə bilərlər. Azərbaycanda bu sahəyə Ombudsman Aparatı və Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi nəzarət edir.

Unutmayın: Uşaq hüquqları sadəcə bir “yaxşılıq” deyil, dövlətlərin və fərdlərin uşaqlar qarşısında hüquqi borcludur.

İştirak hüququ:

Uşaqlar “kiçik böyüklər” deyil, onlar fərdi şəxsiyyətlərdir. Onların öz fikirlərini azad ifadə etmək, dinlənilmək və özlərinə aid qərarlarda pay sahibi olmaq hüququ var. Bu, uşaqlarda məsuliyyət hissini və vətəndaşlıq şüurunu formalaşdırır.

Uşaqların hüquqi məsuliyyəti

Uşaq hüquqlarından danışarkən, qanun qarşısındakı yaş hədlərini bilmək vacibdir:

14 yaşdan: Uşaqlar bəzi ağır cinayətlərə görə cinayət məsuliyyətinə cəlb oluna bilərlər.

15 yaşdan: Valideyn icazəsi ilə yüngül işlərdə çalışmağa başlaya bilərlər.

16 yaşdan: Ümumi cinayət məsuliyyəti və inzibati məsuliyyət yaranır.

18 yaş: İnsan tam fəaliyyət qabiliyyətli sayılır və “uşaq” statusundan çıxır.

Uşaq əməyinin qadağan edilməsi

Uşaqların istismardan qorunması onların fiziki və mənəvi sağlamlığı üçün kritikdir:

Uşağın təhsilinə mane olan, sağlamlığına və ya inkişafına zərər verən işlərdə çalışdırılması qəti qadağandır.

Azərbaycan qanunvericiliyinə görə, uşaqlar yalnız 15 yaşından etibarən (valideyn icazəsi və xüsusi şərtlərlə) yüngül işlərdə işləyə bilərlər.

Ailə, cəmiyyət və dövlətin üçtərəfli məsuliyyəti

Uşaq hüquqlarının reallaşması üçün bu üç qurum sinxron fəaliyyət göstərməlidir.

1. Ailənin rolu: Ailə uşaq üçün “təhlükəsiz liman” olmalıdır. Uşaqların hüquqları ilk növbədə ailədə tanınmalıdır. Valideynlər uşağı cəzalandırmaq deyil, tərbiyə etmək üsullarını bilməlidirlər.
2. Məktəb və Cəmiyyət: Müəllimlər uşaqların hüquqlarını bilən ilk rəsmi şəxslərdir. Cəmiyyət isə uşaqlara qarşı biganə qalmamalı, küçədə və ya qonşuluqda baş verən hüquq pozuntusuna reaksiya verməlidir.
3. Dövlət siyasəti: Dövlət uşaq pulu, sosial müavinətlər, uşaq bağçaları və reabilitasiya mərkəzləri vasitəsilə uşaqların rifahını təmin etməlidir. Azərbaycanda “Uşaq hüquqları haqqında” qanun və mütəmadi olaraq keçirilən “Uşaq hüquqları aylıqları” bu siyasətin bariz nümunəsidir.

Müasir dünyada yeni təhdidlər

Texnologiyanın inkişafı və qlobal dəyişikliklər uşaq hüquqları qarşısında yeni problemlər yaradıb:

Kiber-bullinq və İnternet Təhlükəsizliyi: Uşaqlar internetdə cinsi istismarçıların, zərərli oyunların və virtual zorakılığın hədəfinə çevrilirlər. “Unudulmaq hüququ” və şəxsi məlumatların qorunması uşaqlar üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir.

Ekoloji Problemlər: İqlim dəyişikliyi ən çox uşaqlara təsir edir. Təmiz hava və su çatışmazlığı gələcək nəsillərin yaşamaq hüququnu birbaşa təhdid edir.

Müharibə və Miqrasiya: Qaçqın düşən uşaqlar təhsildən və tibbi xidmətdən məhrum qalır, çox vaxt şəxsiyyətini təsdiq edən sənədləri belə olmur.

Dövlətin “uşaq siyasəti”

Dövlət uşaqların inkişafı üçün aşağıdakı şəraiti yaratmağa borcludur:

Pulsuz və keyfiyyətli icbari təhsil.

Uşaqlar üçün idman və yaradıcılıq mərkəzlərinin əlçatanlığı.

Az təminatlı ailələrə uşaqlar üçün sosial müavinətlərin verilməsi.

Biz nə edə bilərik?

Uşaq hüquqları yalnız bayramlarda xatırlanacaq şüarlar deyil. Bu hüquqların qorunması gündəlik həyat tərzimizə çevrilməlidir. Hər bir yetkin şəxs bilməlidir ki:

– Uşağın üstünə qışqırmaq onun ləyaqətini alçaltmaqdır.

– Uşağı məktəbdən uzaqlaşdırıb işlətmək onun gələcəyini oğurlamaqdır.

– Uşağın suallarına cavab verməmək onun maraq dünyasını boğmaqdır.

Dünyanı daha yaşanıqlı etmək istəyiriksə, işə uşaqların hüquqlarına hörmətdən başlamalıyıq. Çünki xoşbəxt uşaqlıq keçirən fərd, gələcəyin ədalətli qurucusuna çevrilir.

Nəticə olaraq: Uşaq hüquqları sadəcə kağız üzərindəki maddələr deyil, cəmiyyətin gələcəyini qoruyan bir qalxandır. Bu hüquqları bilmək həm uşaqlar, həm də böyüklər üçün vacibdir.Əgər uşaq hüquqları pozularsa, uşaqlar və ya onların yaxınları müvafiq orqanlara müraciət edə bilərlər. Azərbaycanda bu sahəyə Ombudsman Aparatı və Ailə, Qadın və Uşaq Problemləri üzrə Dövlət Komitəsi nəzarət edir.

Unutmayın: Uşaq hüquqları sadəcə bir “yaxşılıq” deyil, dövlətlərin və fərdlərin uşaqlar qarşısında hüquqi borcludur.

Səma TAĞIZADƏ,

Bakı şəhəri 212 nömrəli tam orta məktəbi