VAŞİNQTON-TEHRAN DİPLOMATİYASINDA “ÜMİD” VƏ “EHTİYAT”

ABŞ və İran arasında “gərginlik və danışıqlar” dövrünün yeni bir mərhələyə şahid olub-olmadığı və ya sona yaxınlaşdığı sualı gündəmin mərkəzinə çevrilib. Bu həftə sonu gözlənilən kritik işarələrdən sonra prosesin qarşıdakı həftələrdə daha güclü bir ümid şüasına çevriləcəyi gözlənilir; lakin diplomatik dairələrdə “ehtiyatlı” gözləmə davam edir.

İddia edilir ki, ABŞ və İran arasında aprel ayından bəri davam edən “gərginlik və danışıqlar” dövründə tarixi bir dönüş nöqtəsinə çatılıb. Pakistanın Baş naziri Şahbaz Şərifin “anlaşma memorandumu hazırdır” açıqlaması və ABŞ prezidenti Donald Trampın “böyük bir razılaşma əldə etdik” bəyanatı ilə sürət qazanan proses masadakı şərtləri və razılaşdırılmış “İslamabad Anlaşma Memorandumunun” təfərrüatlarını aydınlaşdırmağa başlayıb.

Tezadlar.az xəbər verir ki, TRT Haber-in məlumatına görə, iki ölkə arasında diplomatik əlaqələr “anlaşma memorandumu” mərhələsinə çatıb. Lakin nüvə materiallarının məhv edilməsi və İran daxilindəki daxili siyasi fikir ayrılıqları “son imza”dan əvvəl həssaslığını qoruyub saxlayır.

Tehranın şərti: Məhv etmə, durulaşdırma

İranın xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin “İslamabad Sazişi” adlandırdığı ilkin mətnlə bağlı Tehrandan gələn məlumatlar İranın strateji güzəştlərini və qırmızı xətlərini ortaya qoyur.

TRT Haber-in Tehran müxbiri Harun Aykaçın bildirdiyinə görə, Tehran administrasiyası ən mübahisəli məsələ olan nüvə məsələsini “ikinci müddətə” təxirə salmağa razılaşıb. İran zənginləşdirilmiş uranın ölkədən çıxarılması ilə bağlı qəti bir şərt qoyub və bunun əvəzinə ehtiyatlarını “suyultma” üsulunu təklif edib. Hörmüz boğazının kommersiya trafikinə açılması nəzərdə tutulsa da, təhlükəsizliyin əvvəlki statusuna qayıtmayacağı və İran və Omanın nəzarəti altında qalacağı şərtləndirilir. İsrailin Livana hücumları da daxil olmaqla, bölgədəki bütün cəbhələrdə müharibəyə son qoymaq Tehranın prioritetləri arasındadır. Beynəlxalq sistemdəki İran aktivlərinin qaytarılması da prosesin məqsədidir.

Vaşinqtonun 5 maddəli planı və “60 günlük” xronologiyası

ABŞ tərəfində məqsəd aprelin əvvəlində atəşkəsdən bəri davam edən “tətil sazişi” dövrünü pozmaqdır.

TRT Haber-in Vaşinqton müxbiri Tuna Şanlının Vaşinqton dairələrindən və yüksək vəzifəli ABŞ rəsmisinə əsaslanaraq bildirdiyi “5 maddəli plan” aşağıdakı məqamları əhatə edir:

– Nüvə Materiallarının Təxliyəsi: ABŞ İrandan ehtiyatların məhv edilməsində və çıxarılmasında israr etməyə davam edir.

– Nüvə Proqramının Sonu: Proqramın tamamilə dayandırılması tələb olunur.

– Vəsaitlərin Şərti Qaytarılması: Dondurulmuş vəsaitlərin azad edilməsi üçün razılaşmaya tam riayət edilməsi tələb olunur.

– Hörmüz Boğazı: Blokadanın qaldırılması və boğazın tam açılması planlaşdırılır.

– Terrorizmin Maliyyələşdirilməsi: Regional qruplara verilən maliyyə dəstəyinin dayandırılması tələb olunur.

ABŞ rəsmiləri mövcud mətni “hərtərəfli razılaşmanın əsasını təşkil edəcək anlaşma memorandumu” kimi təsvir edirlər. Qeyd edilib ki, razılaşma imzalanarsa, əsas razılaşma üçün 60 günlük “texniki danışıqlar prosesi” başlayacaq.

“Finiş xəttində deyilik, amma yaxınlaşırıq”

Vaşinqton və Tehran arasında tədricən “ortaq dil”dən istifadə edildiyi qeyd edilsə də, prezident Tramp və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin eyni gündə mətbuatı “dezinformasiya yaymaqda” tənqid etməsi bunun əlaməti kimi qəbul edilib. Həmçinin bildirilib ki, ABŞ vitse-prezidenti Vens proseslə bağlı “təmkinli olmağa” çağırıb.

Lakin ABŞ administrasiyasının İrandakı “ikili liderlikdən” narahat olduğu bildirilir. Vaşinqtonun danışıqları aparan Parlament sədri Qalibaf və xarici işlər naziri Abbas Əraqçinin komandası ilə bu prosesdən uzaqlaşan İnqilab Keşikçiləri arasındakı fikir ayrılıqlarını yaxından izlədiyi bildirilir.

İqtisadi mükafat: İran nefti və beynəlxalq inteqrasiya

Razılıq əldə olunarsa, İranın beynəlxalq sistemə tam inteqrasiyası üçün yol açılması planlaşdırılır. Bu kontekstdə, hətta ABŞ şirkətlərinə İran neftinə çıxış imkanı verəcək geniş iqtisadi paket nəzərdən keçirilir. Tərəflər bu həftə sonu Cenevrədə görüşə bilsələr də, diplomatik mənbələr prosesin “ümidverici, lakin ehtiyatla” idarə olunmasının vacibliyini vurğulayırlar.