XIX əsrin ortalarına qədər erməni əhalisi sabit soyad problemi yaşayırdı. Qaraçılar olduqları üçün yalnız hansısa bir ad daşıyırdılar. Lakin çar Rusiyası Qafqazda özlərinə xidmət edən milləti leqalaşdırmalı idi. Tarixçi Robert Hewsen öz araşdırmasında yazır ki,
1836-cı ildən etibarən Rusiya məmurları yerli əhalini siyahıya alarkən, ailə başçısının türk dilindəki ləqəbini əsas götürüb ona “-yan” və “-ov” əlavə edirdilər. Beləliklə, Nalbandyan (nalbəndin köməkçisi), Çaxmaqyan (çaxmaq ustasının köməkçisi), Tüfəngyan (tüfəng ustasının köməkçisi) və sairə yarandı.
Niyə məhz bu soyadlar sualına cavab verək:
Ona görə ki, bu türk mənşəli sözün erməni dilində tam qarşılığını tapa bilməyiblər.
Burada leksik məna tamamilə türkcədir, yalnız qrammatik şəkilçi ermənicədir. Mütəxəssislər qeyd edir ki, erməni dilində bir çox peşə, hərbi rütbə və sosial statusu ifadə edən sözlər mövcud deyildi
“Hayeren Armatakan Bararan”(Erməni dilinin kökləri lüğəti” adlı Hracyu Açaryanın məşhur bir kitabı var. Orda müəllif çoxsaylı araşdırmalardan sonra yazır:
“Erməni xalqı bu sənətləri və onların terminologiyasını türklərlə birgə yaşadıqları dövrdə mənimsəmişlər”
Amerikalı Robert Hewsen “Armenia: A Historical Atlas” kitabında isə yazır:
“Ermənilər soyad seçən zaman dövrdə danışdıqları Azərbaycan türkcəsindən istifadə etdilər”
Eyni zamanda xarakter, xasiyyət və davranışlarına görə də soyadlar daşımağa başladılar. Çaxatyan erməni dilində “tülkü” deməkdir. Bu, insanın tülkü kimi hiyləgər və oğru olması ilə bağlıdır. Yaxud Karçikyan sözü “balaca dovşan” mənasın verir və bu soyadı boyda xırda adamlara veriblər.
Dalibaltayan soyadı Ermənistanda bir hərbiçi ailəsinə məxsusdur. Bu soyadın mənbəyi ermənilərin türkləri qətlə yetirdikləri Türkiyənin Qars vilayətində günahsız insanlara qadın, uşaq, qoca demədən işgəncə verib, balta ilə doğrayan bir nəslin nümayəndələrinə verilən “dəli baltalar” ləqəbindən götürülüb.
Erməni dilində “-yan” şəkilçisi “kiminsə nəslindən olan” mənasını verir. Elmi baxımdan “-yan” şəkilçisi sadəcə bir qrammatik vasitədir. Soyadın “milli kimliyini” müəyyən edən şəkilçi yox, onun köküdür
Hindistanın qədim dili olan Sanskritdə də oxşar funksiyalı -yana sonluqlarına rast gəlinir ki, bu bir daha təsdiq edir ki, Qafqaza köçürülməsinə baxmayaraq ermənilər öz hind-qaraçı köklərini unutmayıblar.
Son olaraq qeyd edim ki, ermənilərin türk adlarından istifadə etməsi onların özlərini aşağı və alçaldıcı bir həyat yaşamaqlarından irəli gəlir. Heç kimin ciddi qəbul etmədiyi və başa düşmədiyi erməni sözü ilə tanınmaq effektli deyil idi və buna görə türk adları onlara status, güc və tanınma verirdi.
Путём присвоения тюркских имён и выбора их в качестве фамилий армяне получили для себя статус, силу и узнаваемость.
До середины XIX века армянское население испытывало устойчивые проблемы с фамилиями. Поскольку они были кочевниками, то носили лишь какое-либо имя. Однако царская Россия должна была легализовать народ, служивший её интересам на Кавказе.
Историк Роберт Хьюсен в своём исследовании пишет, что начиная с 1836 года российские чиновники, составляя списки местного населения, брали за основу тюркоязычное прозвище главы семьи и добавляли к нему суффиксы «-ян» и «-ов». Так появились Налбандян (помощник кузнеца-подковщика), Чахмагян (помощник мастера по кремню), Тюфенгян (помощник оружейника) и другие.
Почему именно эти фамилии? Потому что в армянском языке не смогли найти полного эквивалента этим тюркским словам. Здесь лексическое значение полностью тюркское, а грамматический суффикс — армянский. Специалисты отмечают, что в армянском языке отсутствовали многие слова, обозначающие профессии, военные звания и социальный статус.
Существует известная книга Грачьи Ачаряна «Hayeren Armatakan Bararan» («Этимологический словарь армянского языка»). После многочисленных исследований автор пишет: «Армянский народ усвоил эти ремёсла и их терминологию в период совместного проживания с тюрками». Американский исследователь Роберт Хьюсен в книге «Armenia: A Historical Atlas» также отмечает: «Выбирая фамилии, армяне использовали азербайджанский тюркский язык, на котором они говорили в тот период».
Одновременно фамилии стали формироваться и по признакам характера, нрава и поведения. Чахатян в армянском языке означает «лиса», что связано с хитростью и воровством, приписываемыми человеку. Или, например, слово Карчикян означает «маленький заяц» — такую фамилию давали людям низкого роста. Фамилия Далибалтаян принадлежит одной военной семье в Армении. Источником этой фамилии стало прозвище «безумные с топорами», данное представителям рода, которые в турецкой провинции Карс убивали тюрков, подвергали пыткам невинных людей — женщин, детей и стариков — и рубили их топорами.
В армянском языке суффикс «-ян» означает «происходящий из чьего-то рода». С научной точки зрения «-ян» — это всего лишь грамматическое средство. Национальную идентичность фамилии определяет не суффикс, а её корень. В древнем языке Индии — санскрите — также встречаются окончания типа «-яна» с аналогичной функцией, что ещё раз подтверждает: несмотря на переселение на Кавказ, армяне не забыли свои индийско-цыганские корни.
В заключение отмечу, что использование армянами тюркских имён проистекало из их приниженного и унизительного образа жизни. Идентификация словом «армянин», которое никто всерьёз не воспринимал и не понимал, не была эффективной, и именно поэтому тюркские имена давали им статус, силу и узнаваемость.
