…Türkiyənin raket proqramı artıq texniki mövzu deyil. Bu məsələ Avropada getdikcə daha çox siyasi və təhlükəsizlik prizmasından müzakirə olunur. Sual isə açıqdır: Avropa doğrudanmı Türkiyədən qorxmağa başlayır, yoxsa bu sadəcə şişirdilmiş təəssüratdır? Qərb analitiklərinin mövqeyi birmənalı deyil, amma ortaq xətt var — Türkiyə artıq əvvəlki Türkiyə deyil. Carnegie Endowment for International Peace ekspertləri qeyd edir ki, Ankaranın müdafiə sənayesində əldə etdiyi uğurlar “strateji muxtariyyət kursunun nəticəsidir”. Bu isə o deməkdir ki, Türkiyə artıq NATO daxilində belə tam idarə olunan tərəfdaş olmaq istəmir.
Bu dəyişiklik Avropanı narahat edən əsas məqamdır. International Institute for Strategic Studies isə daha açıq danışır: Türkiyənin uzaqmənzilli raket proqramları regionda güc balansını dəyişə bilər. Bu isə avtomatik olaraq Avropanın cənub sərhədlərində yeni risklər yaradır.
Burada məsələ təkcə Tayfun kimi raketlərin mənzili deyil. Türkiyənin raket proqramı artıq konkret nəticələr verir. “Tayfun” ballistik raketi 500+ km mənzilə malikdir və bu, Türkiyəni regional gücdən strateji oyunçu kateqoriyasına yaxınlaşdırır. Bundan başqa, “Bora” operativ-taktiki raket sistemi (təxminən 280 km), “Atmaca” gəmi əleyhinə raket, “SOM” qanadlı raketlər və yüksək dəqiqlikli zərbə sistemləri Türkiyənin arsenalını ciddi şəkildə genişləndirib. Ən vacib məqam isə budur: Türkiyə təkcə raket istehsal etmir, eyni zamanda bu sistemləri pilotsuz uçuş aparatları, kəşfiyyat texnologiyaları və zərbə platformaları ilə inteqrasiya edir. Yəni ortada artıq sadə silahlanma yox, kompleks və müasir müharibə ekosistemi var.
Məsələ ondadır ki, Türkiyə: öz raketini istehsal edir öz texnologiyasını qurur və ən əsası, bu gücdən siyasi alət kimi istifadə edə bilər RAND Corporation analitikləri bu prosesi belə təsvir edir: Türkiyənin hərbi müstəqilliyi Qərb üçün “idarə olunması çətin tərəfdaş” fenomeni yaradır. Bu, artıq çox ciddi siqnaldır. Çünki NATO-nun məntiqi sadədir: texnologiya mərkəzdə olur, periferiyada isə istifadəçilər. Türkiyə isə bu modeli pozur. O, həm istifadəçi, həm istehsalçı, həm də oyun qurucu olmaq istəyir.
Bu isə Brüsseldə və Berlində suallar doğurur. European Council on Foreign Relations bildirir ki, Türkiyə müdafiə sahəsində qazandığı müstəqilliyi xarici siyasətdə daha sərt və daha az kompromisli mövqe ilə tamamlayır. Bu artıq qorxuya yaxın narahatlıqdır. Amma eyni zamanda başqa bir reallıq da var. Stockholm International Peace Research Institute məlumatlarına görə, Türkiyə silah ixracında sürətlə yüksəlir və bəzi Avropa ölkələri üçün alternativ tədarükçü kimi görünür. Yəni paradoks yaranır: Avropa Türkiyədən ehtiyat edir amma eyni zamanda onun texnologiyasını izləyir və bəzi hallarda maraq göstərir.
Bu, klassik “qorxu + ehtiyac” modelidir. Ən böyük dəyişiklik isə psixoloji səviyyədədir. Əvvəllər Türkiyə: “silah alan NATO ölkəsi” idi. İndi isə: “öz hərbi gücünü quran və ixrac edən aktor”dur. Tarix göstərir ki, müstəqil raket proqramına sahib ölkələr zamanla daha iddialı geosiyasi davranış sərgiləyir. Avropa da məhz bu ehtimaldan narahatdır. Amma açıq demək lazımdır: Avropa hələ Türkiyədən qorxmur. Amma artıq onu ciddi şəkildə hesablamağa başlayıb. Və tarix göstərir ki, böyük güclər qorxmağa başlamazdan əvvəl — hesablayırlar. Bu isə o deməkdir ki, məsələ artıq “Türkiyə nə edir?” sualı deyil. Əsas sual budur: Avropa buna necə cavab verəcək?
Elbəyi Həsənli
Sürix
