2026-cı ildə siyasi həqiqəti kim müəyyənləşdirir: jurnalistlər, siyasətçilər, yoxsa alqoritmlər?
Təsəvvür edin, seçkiyə iki gün qalıb. Telefonunuza zəng gəlir. Səs tanışdır. Ölkə prezidentinin səsinə bənzəyir və sizə səsvermədə iştirak etməməyi tövsiyə edir… Bəs həmin səs, əslində, prezidentə məxsus deyilsə? Onda necə?
***
…2024-cü ilin yanvarında ABŞ-nin Nyu-Hempşir ştatında məhz belə hadisə baş verdi. Prezident Co Baydenin səsini süni intellekt vasitəsilə təqlid edən avtomatik zənglər seçicilərə göndərildi. Zənglərdə insanlara ilkin seçkidə səs verməmək çağırışı edilirdi.
Bu, sadəcə saxta səs yazısı deyildi. Seçiciləri ilkin səsvermədən çəkindirməyə yönəlmiş müdaxilə cəhdi idi. ABŞ Federal Rabitə Komissiyası (FCC) siyasi məsləhətçi Stiv Kramerə 6 milyon dollar cərimə tətbiq etdi. Qərarın hüquqi əsası təkcə süni intellektdən istifadə yox, həm də zəng edən nömrənin aldadıcı şəkildə göstərilməsi idi.
Bir zamanlar siyasi manipulyasiya üçün böyük təbliğat imkanları tələb olunurdusa, indi süni intellektlə hazırlanmış saxta səs də seçki prosesinə müdaxilə vasitəsinə çevrilə bilir.
Bəs biz buna nə qədər hazırıq?
Bu sual yalnız ABŞ seçkilərinə aid deyil. Çünki 2026-cı ildə siyasi məlumatlarla münasibətimiz sürətlə dəyişir. Artıq xəbəri yalnız televiziya aparıcısından və ya qəzet səhifəsindən almırıq. Bəzən dünyada baş verən ən mühüm hadisədən sosial şəbəkədə qarşımıza çıxan qısa video vasitəsilə xəbər tuturuq.
Oksford Universitetinin Reuters Jurnalistika Araşdırmaları İnstitutunun 2026-cı il hesabatına görə, araşdırmanın əhatə etdiyi 48 bazar üzrə respondentlərin 54 faizi son bir həftədə sosial media və video platformalarından, 51 faizi isə xəbər təşkilatlarının sayt və tətbiqlərindən xəbər əldə edib. Bu qruplar bir-birini istisna etmir: eyni insan hər iki mənbədən istifadə edə bilər.
Bunlar Azərbaycan üzrə göstəricilər deyil. Amma xəbər əldə etməyin necə dəyişdiyini göstərir: insanlar getdikcə daha çox məlumatla özlərinin seçdiyi qəzet səhifəsində yox, gündəlik istifadə etdiyi platformada qarşılaşırlar.
Əvvəllər qəzetin birinci səhifəsində hansı xəbərin yer alacağını redaktor müəyyən edirdi. Bu gün sosial şəbəkədə oxşar seçimin mühüm hissəsini alqoritmlər həyata keçirir.
***
Alqoritm sizin nəyə baxdığınızı, hansı videonu sona qədər izlədiyinizi, hansı paylaşımın altında dayandığınızı nəzərə alır. Sonra qarşınıza buna bənzər məzmunlar çıxarır.
Burada qəribə bir vəziyyət yaranır. Siz siyasi xəbərləri seçdiyinizi düşünürsünüz, amma hansı xəbərlərlə qarşılaşacağınızı platformanın sistemi də müəyyənləşdirir. Məsələn, mürəkkəb iqtisadi qərarı izah edən uzun müsahibə ilə iki siyasətçinin sərt mübahisəsini əks etdirən qısa videonu müqayisə edək. Birincisi cəmiyyət üçün daha faydalı məlumat daşıya bilər. İkincisi isə daha çox emosional reaksiya doğura bilər.
***
Sosial şəbəkədə hansı məzmunun daha çox yayılacağı onun ictimai əhəmiyyəti ilə həmişə üst-üstə düşmür. Burada mənim üçün əsas sual yaranır: siyasi gündəmdə hansı xəbər daha çox yer tutmalıdır : ictimai əhəmiyyəti böyük olan, yoxsa daha çox reaksiya doğuran?
Bu sual gənclər üçün xüsusilə aktualdır.
Reuters İnstitutunun 2026-cı il araşdırmasına görə, 18–24 yaşlı respondentlərin 52 faizi sosial media, video platformaları və süni intellekt çatbotlarını əsas xəbər əldəetmə yolu kimi göstərib. Bu nəticə gənclərin siyasətə maraqsız olduğunu sübut etmir. Əksinə, onların xəbərlə qarşılaşdığı mühitin dəyişdiyini göstərir.
Gənc insan beynəlxalq böhran haqqında məlumatı bir dəqiqəlik videodan ala bilər. Amma həmin bir dəqiqədə hadisənin tarixi, iştirakçı dövlətlərin maraqları və mümkün nəticələri nə qədər izah olunur? Bəzən ən böyük problem yanlış məlumatdan da əvvəl başlayır. İnsan mövzunu kifayət qədər araşdırmadan artıq hər şeyi başa düşdüyünü düşünür. Süni intellekt isə bu vəziyyətə yeni çətinlik əlavə edir.
Nyu-Hempşirdəki saxta zənglər göstərdi ki, siyasi dezinformasiya artıq yalnız yazılı yalanlardan ibarət deyil. Eşitdiyimiz səsin də kimə məxsus olduğunu yoxlamaq lazım gələ bilər. Bununla belə, həmin zənglərin seçkinin yekun nəticəsini dəyişdirdiyi sübut olunmayıb. Hadisənin əhəmiyyəti müdaxilə cəhdinin özündədir.
***
Əlbəttə, süni intellekt yalnız təhlükə deyil. O, böyük həcmdə məlumatı araşdırmaq, sənədləri müqayisə etmək və mürəkkəb mövzuları anlamaq üçün faydalı vasitə ola bilər. Amma bu texnologiyanın verdiyi cavabın hansı mənbəyə əsaslandığını bilmədən onu həqiqət kimi qəbul etmək düzgün deyil.
Reuters İnstitutunun həmin hesabatında respondentlərin 10 faizi həftəlik xəbər əldə etmək üçün süni intellekt çatbotlarından istifadə etdiyini bildirib. Bu göstərici sosial şəbəkələrdən istifadə səviyyəsindən aşağıdır, amma yeni xəbər istehlakı vərdişinin formalaşdığını göstərir.
İndi təsəvvür edək ki, eyni siyasi hadisə haqqında üç fərqli məlumat alırıq: biri xəbər saytından, biri sosial şəbəkə videosundan, digəri isə süni intellektin cavabından.
Hansına inanmalıyıq?
…Mən sosial şəbəkələrin təsirini nə bütövlükdə müsbət, nə də bütövlükdə mənfi qiymətləndirirəm. Onlar bizə siyasi hadisələrdən tez xəbər tutmaq, müxtəlif mövqeləri görmək imkanı verir. Eyni platformalarda yanlış məlumatlar da sürətlə yayıla bilir. Fərqi yaradan yalnız texnologiya deyil: məlumatın mənbəyini yoxlayıb-yoxlamamağımız, bir videodan nəticə çıxarmağa tələsməyimiz və başqa mövqeləri dinləməyə hazır olmağımızdır.
Məhz buna görə müstəqil jurnalistikanın əhəmiyyəti azalmaq əvəzinə daha da artır.
Sosial şəbəkədə hər kəs siyasi hadisə haqqında fikir bildirə bilər. Amma jurnalistikanın vəzifəsi yalnız fikir yaymaq deyil. Məlumatı yoxlamaq, faktla şərhi ayırmaq və oxucuya hadisəni başa düşmək üçün kifayət qədər əsas verməkdir.
Siyasi təhlilin də məsuliyyəti bundan fərqli deyil.
***
…Politologiya baxımından siyasi hadisənin yalnız nə zaman baş verdiyini bilmək kifayət etmir. Onun niyə baş verdiyini, kimlərin hansı maraqları müdafiə etdiyini və mümkün nəticələrinin nə ola biləcəyini də araşdırmaq lazımdır.
Bu məsələ Azərbaycan gəncləri üçün də əhəmiyyətlidir. Biz sosial şəbəkələr vasitəsilə beynəlxalq hadisələri izləyə və müzakirələrə qoşula bilirik. Ancaq xaricdə aparılmış sorğuların nəticələrini avtomatik olaraq Azərbaycana aid etmək düzgün olmaz. Öz informasiya vərdişlərimizi anlamaq üçün yerli araşdırmalara da ehtiyac var.
***
Bir siyasi paylaşımı bəyənmək artıq mövqe bildirməkdir. Onun doğruluğunu araşdırmaq isə məsuliyyətli vətəndaş mövqeyinin başlanğıcıdır.
Bu gün sosial şəbəkələr dövlətlərin siyasi hakimiyyətini əvəz etmir. Qanunlar hələ də parlamentlərdə qəbul olunur, diplomatik qərarlar rəsmi qurumlarda verilir, seçkilərin nəticələri hüquqi prosedurlarla müəyyənləşdirilir. Amma insanların həmin qərarları necə başa düşməsi, onlara necə münasibət göstərməsi və hansı siyasi iddialara inanması getdikcə daha mürəkkəb informasiya mühitində formalaşır.
Mən sosial şəbəkələrin siyasi təsirini burada görürəm: onlar hər zaman qərarı dəyişmir, amma qərar haqqında yaranan ictimai təsəvvürə təsir edə bilir. Ona görə məsələ sosial medianı tərifləmək və ya günahlandırmaq deyil, orada gördüyümüz informasiyaya necə münasibət bəslədiyimizdir.
Nyu-Hempşirdəki saxta Bayden zəngləri bir həqiqəti xatırlatdı: texnologiya tanış səsi təqlid edə bilər, amma bu, deyilən sözlərin həmin şəxsə məxsus olduğunu göstərmir.
2026-cı ildə isə məsələ daha genişdir. Biz təkcə saxta məlumatdan qorunmağı deyil, gündəlik qarşılaşdığımız siyasi informasiyanı müstəqil qiymətləndirməyi də öyrənməliyik.
Çünki gələcəyin ən böyük siyasi suallarından biri yalnız kimin hakimiyyətdə olması deyil. Biz siyasi hadisələr haqqında öz fikrimizi formalaşdırırıq, yoxsa qarşımıza çıxan ilk inandırıcı paylaşımın fikrini təkrarlayırıq?
Mənbələr:
ABŞ Federal Rabitə Komissiyası, 26.09.2024: https://docs.fcc.gov/public/attachments/DOC-405811A1.pdf
Reuters Institute, Digital News Report 2026: https://reutersinstitute.politics.ox.ac.uk/digital-news-report/2026/dnr-executive-summary
Elnarə Babayeva,
siyasi təhlilçi
(Xüsusi olaraq “Təzadlar” üçün)
