Yeni enerji reallığının anatomiyası İtaliyanın Baş naziri Corcia Meloninin Bakıya səfəri ilk baxışda adi diplomatik hadisə kimi görünə bilər. Amma bu səfərin mahiyyətinə diqqətlə baxanda aydın olur ki, burada söhbət təkcə iki ölkə arasındakı münasibətlərdən getmir. Bu, əslində Avropanın enerji siyasətində baş verən böyük dönüşün bir fraqmentidir. Son illərdə dünya sürətlə dəyişir. Xüsusilə 2022-ci ildən sonra, Rusiya–Ukrayna müharibəsinin başlanması ilə Avropanın enerji sistemi ciddi sarsıntı yaşadı. Onilliklər boyu qurulmuş enerji balansı bir anda riskə çevrildi. Rusiya qazı artıq təkcə iqtisadi resurs deyil, siyasi təzyiq aləti kimi qəbul olunmağa başladı.
Bu isə Avropanı alternativ axtarışına məcbur etdi. Məhz bu məqamda Azərbaycan ön plana çıxdı. Azərbaycanın Avropa ilə enerji əməkdaşlığı yeni deyil. Bu münasibətlər 1990-cı illərdən başlayaraq sistemli şəkildə qurulub və illər keçdikcə dərinləşib. İtaliya bu prosesdə xüsusi yer tutur. Uzun müddətdir ki, Azərbaycan neft və qazının əsas istiqamətlərindən biri məhz bu ölkədir. Bu əlaqələr təkcə ticarət deyil, artıq qarşılıqlı iqtisadi və siyasi maraqlar üzərində qurulan strateji tərəfdaşlığa çevrilib. Meloninin Bakıya səfəri bu tərəfdaşlığın yeni mərhələyə keçdiyini göstərdi. Artıq tərəflər münasibətləri epizodik əməkdaşlıqdan çıxarıb daimi siyasi koordinasiya mexanizminə çevirmək niyyətindədir. Bu isə o deməkdir ki, İtaliya və Azərbaycan gələcək enerji, təhlükəsizlik və iqtisadi qərarlarını daha sıx əlaqələndirəcək.
Bu münasibətlərin mərkəzində isə enerji dayanır. Azərbaycan son illərdə qaz ixracını əhəmiyyətli dərəcədə artırıb. Bu qazın böyük hissəsi Avropaya, xüsusilə də İtaliyaya yönəlir. Təkcə bir fakt kifayətdir ki, Azərbaycanın ixrac etdiyi qaz İtaliyanın ümumi tələbatının mühüm hissəsini təmin edir. Bu, artıq sadə ticarət əlaqəsi deyil — bu, enerji təhlükəsizliyi məsələsidir. Trans-Adriatik Boru Kəməri bu prosesin əsas dayaqlarından biridir. Bu xətt Xəzər qazını Avropanın cənubuna çatdıran strateji marşrutdur. Onun genişləndirilməsi planları isə Azərbaycanın rolunun gələcəkdə daha da artacağını göstərir. Burada ən maraqlı və eyni zamanda ən həssas məqam başlayır.
Avropa uzun illər Rusiya qazından asılı idi. Bu asılılıq indi zəiflədilir. Amma onun yerini dolduran yeni mənbələr də eyni zamanda yeni asılılıqlar yaradır. Bu, geopolitikanın dəyişməz qanunudur. Enerji axınları dəyişdikcə təsir mərkəzləri də dəyişir. Azərbaycan məhz bu dəyişikliklərin mərkəzinə daxil olur. Bu gün Azərbaycan qazı artıq təkcə İtaliyaya yox, Yunanıstan, Bolqarıstan və digər Avropa ölkələrinə də çatdırılır. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan təkcə bir ölkənin deyil, bütövlükdə regionun enerji balansına təsir edən aktora çevrilir. Bu proses təkcə iqtisadi deyil. Enerji üzərindən qurulan münasibətlər zamanla siyasi təsirə çevrilir. Tarix bunu dəfələrlə sübut edib. Rusiya bu alətdən uzun illər istifadə edib. İndi isə Avropa yeni enerji tərəfdaşları ilə işləyərkən eyni mexanizmin başqa formada yaranmasının şahidi olur. Azərbaycan isə bu boşluğu dolduran ölkələrdən biridir. Amma bu, birtərəfli proses deyil.
Azərbaycan da bu əməkdaşlıqdan strateji qazanc əldə edir. Avropa bazarına çıxış onun iqtisadi imkanlarını genişləndirir, siyasi çəkisini artırır və onu regiondan kənarda da təsir gücünə malik oyunçuya çevirir. Məhz buna görə Meloninin səfəri sadəcə iki ölkə arasında imzalanan sənədlərlə ölçülə bilməz. Bu səfər Avropanın yeni enerji xəritəsinin formalaşmasının bir mərhələsidir. Bu xəritədə isə Azərbaycan getdikcə daha mərkəzi mövqe tutur. Ən vacib nəticə isə budur: məsələ təkcə İtaliya ilə münasibətlərdən getmir. Azərbaycan artıq Avropanın enerji təhlükəsizliyində sistemli və əvəzolunmaz rol oynamağa başlayıb. Xəzər qazı Avropanın alternativ enerji strategiyasının əsas sütunlarından birinə çevrilir. Bu isə o deməkdir ki, Azərbaycan təkcə enerji ixrac edən ölkə deyil. O, Avropa ilə Asiya arasında enerji körpüsü rolunu oynayan, yeni geopolitik reallığın formalaşmasında iştirak edən bir güc mərkəzinə çevrilir. Və bu proses hələ başlanğıcdır.
Elbəyi Həsənli
Sürix
