…Cəmi bir-iki il əvvəl Qərb analitik dairələrində İranla bağlı dominant fikir aydın idi: rejim qəddardır, repressivdir, legitimlik problemi yaşayır, amma institusional baxımdan hələ də dayanıqlıdır. Bu gün isə eyni dairələr artıq “son günlər”, “çökmə ehtimalı”, “ekzistensial (mövcudluq) böhran” kimi ifadələri açıq şəkildə işlədir.
Bu dəyişiklik ritorik yox, struktur dəyişməsidir. Dünən: “Rejim zəifdir, amma çökmür” 2021–2022-ci illərdə Qərbin aparıcı beyin mərkəzlərində əsas tezis belə idi: İran İslam Respublikası cəmiyyətlə əlaqəsini itirsə də, güc aparatını və elita birliyini qoruyur. Brookings Institution 2021-ci ildə yazırdı: “Iranian regime faces deep legitimacy challenges, but it retains coercive capacity and elite cohesion.” (“İran rejimi ciddi legitimlik problemləri ilə üzləşir, amma hələ də zor tətbiq etmək qabiliyyətini və elita daxilində birliyi saxlayır.”).
Bu yanaşmanın əsas məntiqi belə idi: SEPAH parçalanmayıb, təhlükəsizlik aparatı işləkdir, etirazlar dalğavari xarakter daşıyır və sistem onları udmağı bacarır. Council on Foreign Relations 2022-ci ildə qeyd edirdi: “The Islamic Republic has survived repeated protest cycles and adapted its repression accordingly.” (“İslam Respublikası dəfələrlə etiraz dalğalarından sağ çıxıb və repressiya mexanizmlərini buna uyğunlaşdırıb.”) Yəni Qərbin nəticəsi bu idi: Rejim pisdir, amma möhkəmdir. Keçid nöqtəsi: 2022–2023 etirazları “Woman, Life, Freedom” (Qadın, Həyat, Azadlıq) etirazları Qərb üçün sadəcə növbəti sosial partlayış deyildi. Bu mərhələ əvvəlkilərdən keyfiyyətcə fərqlənirdi. İlk dəfə olaraq etirazların ön cəbhəsində qadınlar dayanmışdı. Etirazların dili iqtisadi yox, siyasi idi.
Şüarlar islahat yox, rejimin özünü hədəf alırdı. Ən önəmlisi isə qorxu faktoru kütləvi şəkildə sındı. Buna baxmayaraq, Qərb hələ də ehtiyatlı idi. Analitiklər prosesin uzunmüddətli nəticələrinə şübhə ilə yanaşırdı. Bu gün: “Rejim real çökmə riski ilə üz-üzədir” Son bir ildə isə dil açıq şəkildə dəyişdi. Şərti ifadələr yerini birbaşa terminlərə verdi. The Independent yazdı: “Iran’s regime is living its last days.” (“İran rejimi son günlərini yaşayır.”) Bu cümlə Qərb mediası üçün son dərəcə ağır iddiadır. Adətən yalnız geri dönüş ehtimalı zəifləyəndə bu cür başlıqlar atılır. Daha da önəmlisi, bu fikir artıq təkcə mediada deyil, siyasi elita səviyyəsində də səslənir. Almaniyanın aparıcı siyasətçilərindən Friedrich Merz belə dedi: “Iran’s regime is in its final days and weeks.” (“İran rejimi son günlərini və həftələrini yaşayır.”) Bu artıq sadəcə analiz yox, siyasi siqnaldır. Qərb fikrini niyə dəyişdi? İnqilabın beş şərti Karim Sadjadpour və Jack A. Goldstone bu dəyişimin nəzəri əsasını belə izah edir: “Five conditions determine whether revolutions succeed. For the first time since 1979, Iran meets nearly all of them.” (“İnqilabların uğurunu müəyyən edən beş şərt var. 1979-dan bəri ilk dəfədir ki, İran demək olar ki, onların hamısına cavab verir.”).
Bu beş şərt qısa şəkildə belədir:
Birincisi, rejimin legitimliyinin kütləvi şəkildə itirilməsi.
İkincisi, etirazların sosial yox, siyasi xarakter alması.
Üçüncüsü, qorxu baryerinin qırılması. Dördüncüsü, elita daxilində səssiz parçalanma və tərəddüd. Beşincisi isə beynəlxalq mühitin rejimi xilas etməyə hazır olmamasıdır. Bu şərtlərin hər biri əvvəllər İranda qismən mövcud idi. Amma ilk dəfədir ki, hamısı eyni vaxtda üst-üstə düşür. Rəqəmlər ritorikanı necə dəyişdi? Norveçdə yerləşən Iran Human Rights təşkilatı bildirir: “We have verified the killing of 192 people, but the real death toll may be as high as 2,000.” (“192 nəfərin öldürüldüyünü təsdiqləmişik, amma real rəqəm 2 minə çata bilər.”) Bu nöqtədən sonra Qərb üçün iki fundamental dəyişiklik baş verdi. Repressiya artıq istisna yox, sistemin əsas mexanizmi kimi görünməyə başladı.
Rejim isə zorakılıqla öz legitimliyini tam şəkildə sıradan çıxardı. Cəmi iki il əvvəl Qərb deyirdi: Rejim zəifdir, amma davamlıdır. Etirazlar idarə olunur. Alternativ görünmür. Bu gün isə deyilir: Rejim ən ciddi ekzistensial böhranını yaşayır. Çökmə ehtimalı realdır. Tarix ilk dəfə açıq vəziyyətdədir. Ən dəqiq yekun budur: İran rejimi hələ yıxılmayıb. Amma Qərb artıq onun əbədi olmadığını qəbul edir. Məhz belə bir fonda Donald Tramp İrana hərbi müdaxilə edəcəyini vurğulayır. Özü də bu dəyişiklik isə sadəcə İranla bağlı deyil. Bu, Yaxın Şərqdə və daha geniş coğrafiyada siyasi hesabların yenidən qurulduğunun göstəricisidir.
Elbəyi Həsənli,
Sürix
