…Özbəkistan Prezidenti Şavkat Mirziyoyevin dəvəti ilə Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin qardaş ölkəyə baş tutan dövlət səfəri Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin yalnız siyasi və iqtisadi deyil, həm də mədəni-humanitar istiqamətlərinin əhəmiyyətini bir daha gündəmə gətirdi.
Belə səfərlər yalnız dövlətlərarası danışıqlar üçün deyil, həm də ölkənin özünü və mədəniyyətini, tarixi incilərini… digər xalqa təqdim etməsi baxımından mühüm fürsətdir. Burada təbii olaraq bir sual yaranır: Azərbaycan özünü xaricdə təqdim edərkən milli mədəniyyətimizin qədim tarixə malik sandığını niyə kifayət qədər görünən yerdə saxlamır?
Sualı kimisə günahlandırmaq üçün vermirəm. Əksinə, ölkəmizin xarici mədəni təqdimatını təşkil edən və bu istiqamətdə qərarlar qəbul edən şəxsləri hələ tam istifadə olunmamış bir imkan haqqında düşünməyə dəvət edirəm. Çünki söhbət sadəcə məişət əşyasından getmir…
Sandıq artıq yalnız sandıq deyil…
Azərbaycan sandığı əsrlər boyu evin, ailənin, cehizin, xatirənin və qiymətli əşyaların qorunduğu məkan olub. Onun üzərindəki naxışlar, rənglər və kompozisiyalar xalqımızın estetik zövqünü əks etdirib… Lakin bu gün müasir sənətkarın yaratdığı sandıq və mücrü artıq yalnız keçmişin məişət əşyası deyil. O, milli yaddaşın müasir bədii ifadəsinə çevrilə bilər. Xalça üzərində xalqın düşüncəsini, simvollarını və həyat fəlsəfəsini yaşadan necə sənət nümunəsidirsə, müasir sandıq da belə bir funksiyanı daşıya bilər. Hətta müəyyən mənada, sandıq kitabədir. Onun üzərindəki ornament, simvol, tarixi və memarlıq motivləri gələcək nəsillə danışa bilər.
Sandıq həm də fəlsəfə daşıyıcısıdır. Çünki onun mahiyyətində yalnız “saxlamaq” deyil, qorumaq, seçmək, yadda saxlamaq və gələcəyə ötürmək anlayışları dayanır. Biz nəyi qoruyuruqsa, əslində, kim olduğumuzu da onunla gələcəyə daşıyırıq.
Xalçanın yanında sandıq niyə olmasın?
Azərbaycanın mədəni simvollarından danışarkən haqlı olaraq xalçamız yada düşür. Xalça artıq dünyada Azərbaycanı tanıdan güclü mədəni brenddir. Bəs niyə xalçanın yanında sandıq da Azərbaycanı təmsil edən sənət nümunələrindən birinə çevrilməsin? Sandığın üstünlüyü ondadır ki, onun hələ tam istifadə olunmamış böyük mədəni potensialı var. Onun üzərində tarixi şəhərlərimizi, memarlıq abidələrimizi, milli ornamentlərimizi, folklor motivlərimizi, Qarabağımızı, Şuşamızı və müasir Azərbaycanı ifadə etmək mümkündür.
Belə əsər xarici ölkədə nümayiş etdiriləndə Azərbaycan haqqında uzun bir mühazirəyə ehtiyac qalmır. Əsərin özü danışır… Və onun mesajı sadə, lakin olduqca ghəmiyyətlidir:
***
Azərbaycan öz ənənəsini yalnız qoruyan deyil, onu müasir sənət dilində davam etdirən ölkədir.
Bu, xüsusilə vacibdir. Çünki mədəni irsin gücü yalnız onun qədimliyində deyil; əsas güc qədim ənənənin bu gün də yeni əsərlər yaratmaq qabiliyyətindədir.
Sandıq bizim yumşaq gücümüz ola bilər
Müasir dünyada dövlətlərin nüfuzu yalnız iqtisadi və siyasi imkanları ilə formalaşmır. Mədəniyyət, incəsənət, tarix və yaradıcılıq da ölkənin beynəlxalq obrazının mühüm hissəsidir. Azərbaycanın bu baxımdan kifayət qədər güclü imkanları var: muğam, xalça, kəlağayı, miniatür, memarlıq irsi və zəngin sənətkarlıq ənənələri.
Sandıq da bu mədəni “yumşaq güc”ün tərkib hissəsinə çevrilə bilər.
Onun vasitəsilə xarici auditoriyaya Azərbaycanın yalnız qədim sənət ənənələri deyil, həmin ənənələrin müasir yaradıcılıqda davam etdiyi də göstərilə bilər.
Bu, ölkəmizin özünü təqdim etməsi üçün siyasi olmayan, emosional və estetik bir vasitədir.
Burada iqtisadi divident də var
Məsələyə yalnız mədəniyyət prizmasından baxmaq düzgün olmazdı. Mədəniyyət bu gün yaradıcı iqtisadiyyatın mühüm hissəsidir. Bir sənət nümunəsi əvvəlcə sərgidə görünür, sonra onun haqqında maraq yaranır, yeni əlaqələr formalaşır, muzeylər, qalereyalar, kolleksiyaçılar, dizaynerlər və sənətkarlar arasında əməkdaşlıqlar meydana çıxa bilir.
Beləliklə:
mədəniyyət → tanıtım → maraq → əməkdaşlıq → yaradıcı sənaye → turizm
zənciri yarana bilər.
Bu baxımdan sandığa yalnız mədəniyyət xərci kimi deyil, mədəni sərmayə kimi yanaşmaq mümkündür.
Özbəkistan nümunəsi…
Azərbaycanla Özbəkistan arasında bunun üçün xüsusi münbit zəmin var. İki ölkənin qədim mədəni əlaqələri, ortaq türk irsi və sənətkarlıq ənənələri belə bir təqdimatı daha da mənalı edir. Azərbaycanın müasir sandığı Özbəkistanda nümayiş etdiriləndə söhbət yalnız Azərbaycan sənətinin təqdimatından getməz. Bu, iki qardaş xalqın sənətkarlıq yaddaşının müasir sənət dili ilə dialoquna çevrilə bilər.
Özbəkistanın da ağacoyma, metal, keramika, tekstil, miniatür və digər sənət sahələrində zəngin ənənələri var.
Beləliklə, Azərbaycan sandığı orada özünü təkbaşına deyil, başqa bir böyük sənət ənənəsi ilə söhbət içində təqdim edə bilər.
Mədəni diplomatiyanın ən qiymətli nəticələrindən biri də budur: özünü göstərmək yox, dialoq yaratmaq.
Bir sandıq bəzən uzun bir çıxışdan çox danışa bilər…
Diplomatik görüşlərdə çoxlu söz deyilir. Sənət əsəri isə başqa cür danışır — insanın yaddaşına görüntü ilə daxil olur.
Xarici qonaq Azərbaycan sandığını görür, onun üzərindəki ornamentlə maraqlanır, mənasını soruşur və bu maraq Azərbaycan haqqında başqa məlumatlara keçid yaradır.
Beləcə, bir sənət əsəri Azərbaycan haqqında mədəni qapıya çevrilə bilər.
Məncə, bizim ehtiyacımız olan da belə qapıları çoxaltmaqdır. Nə etmək olar?
Mən hesab edirəm ki, gələcəkdə Azərbaycanın yüksək səviyyəli xarici səfərlərinin mədəni proqramları hazırlanarkən yalnız klassik və artıq tanınmış mədəniyyət nümunələri ilə kifayətlənməmək lazımdır.
Müasir Azərbaycan tətbiqi sənətinin ən yaxşı nümunələri üçün də ayrıca seçim mexanizmi yaradılmalıdır.
Bu seçimdə sandıq və mücrü sənəti də nəzərdən keçirilməlidir.
Əsərlər şəxsi maraqlar əsasında deyil, peşəkar meyarlarla seçilə bilər: bədii səviyyə, milli-mədəni məzmun, konseptual güc, texniki keyfiyyət və beynəlxalq auditoriyaya Azərbaycan haqqında fikir çatdırmaq qabiliyyəti.
Belə yanaşma heç bir sənətkara xüsusi imtiyaz yaratmır. Əksinə, milli mədəniyyətin yeni təqdimat imkanlarını genişləndirir.
Sandığı səfərlərimizə yaraşdıraq…
Azərbaycanın xarici səfərlərində nümayiş etdirilən hər bir mədəniyyət nümunəsi əslində ölkəmizin dünyaya göndərdiyi bir mesajdır.
Bizim sandığımızın göndərə biləcəyi mesaj isə çox böyükdür: Biz keçmişimizi qoruyuruq.
Biz yaddaşımızı gələcəyə daşıyırıq.
Biz ənənəmizi təkrarlamırıq, onu yenidən yaradırıq. Bizim qədim sənətimiz bu gün də danışa bilir.
Ona görə sualı bir qədər dəyişmək istəyirəm.
Sandığı səfərlərimizə niyə yaraşdırmırlar?
Bəlkə də artıq başqa cür soruşmağın vaxtıdır:
Sandığın bizə qazandıra biləcəyi mədəni, diplomatik və iqtisadi dividentlərdən niyə daha geniş istifadə etməyək?
Çünki Azərbaycan sandığı bu gün yalnız içində nəyisə saxlamaq üçün yaradılan əşya deyil.
O, yaddaşı saxlayır. Kimliyi saxlayır. Sənəti saxlayır. Fəlsəfəni saxlayır… Və düzgün təqdim olunarsa, Azərbaycanın dünyadakı obrazını da öz içində daşıya bilər. Bəlkə də sandığı səfərlərimizə yaraşdırmağın vaxtı çoxdan çatıb.
İsgəndər Sərdarlı
Araşdırmaçı tətbiqi sənət ustası
(Xüsusi olaraq «Təzadlar» üçün)
