ZAMANIN FÖVQÜNDƏ İNSAN VƏ ŞƏXSİYYƏT-PROFESSOR YAZIR

İnsanın böyüklüyü nədədir? Şəxsiyyəti hansı keyfiyyətlər müəyyənləşdirir? Niyə bəziləri yaşadıqları dövrdə böyük şöhrət qazanır, amma zaman keçdikcə unudulur? Digərləri isə sakit, təmkinli həyat yaşasalar da, xatirələrdə, insanların qəlbində və cəmiyyətin mənəvi yaddaşında yaşamaqda davam edirlər? Və ya tamam əksinə?!. Bu sualların sadə cavabı yoxdur. Çünki insan yalnız zahiri görünüşdən, vəzifədən, elmi dərəcədən, tituldan, sərvətdən və şöhrətdən ibarət deyil. Bunlar onun həyatının müəyyən tərəflərini səciyyələndirə bilər, amma mənəvi mahiyyətini tam açmır. İnsanı insan edən, onu başqalarından fərqləndirən, Şəxsiyyət səviyyəsinə yüksəldən daha dərin xüsusiyyətlər var: düşüncə, vicdan, xarakter, məsuliyyət, cəsarət, qətiyyət, mərhəmət, ədalət, şəfqət, mehribanlıq, xeyirxahlıq, başqasının ağrısını duymaq qabiliyyəti və …

İnsanın həqiqi dəyərini nə müəyyənləşdirir?

İnsan haqqında düşünmək, əslində elə həm də həyatın özü haqqında düşünməkdir. Bəzən bir insanın haqqında cild-cild kitablar yazılır, onun fəaliyyəti təhlil olunur, nailiyyətləri sadalanır, adının qarşısına bir-birindən sanballı titullar düzülür. Başqa bir insanın isə heç bir fəxri adı, yüksək vəzifəsi, ictimai şöhrəti olmur. Lakin o, çətin anında kiminsə əlindən tutur, ümidsizliyə qapılmış birinə ümid verir, imkansızın köməyinə çatır, bir gəncin taleyində dönüş yaradır, bir insanın özünə inamını bərpa edir.

İllər keçir. Birincinin adını bəzən yalnız arxiv sənədlərində görürük. İkincini isə insanlar minnətdarlıqla xatırlayırlar. Bəs onda görəsən insanın həqiqi böyüklüyü harada və nə vaxt başlayır? Bəlkə də, elə insanın özündən kənara çıxa bilməsində, yalnız özü üçün deyil, başqaları üçün də yaşamaq bacarığındadır. Başqasının uğuruna sevinmək, ağrısını bölüşmək, ehtiyacını anlamaq, haqqını müdafiə etmək, insan ləyaqətinə hörmət göstərmək bacarığındadır.

İnsanlığın həqiqi ölçüsü, dəyəri insanın özü haqqında nə söyləməsində, necə düşünməsində deyil, kiçik müstəvidə onunla qarşılaşan insanların, böyük müstəvidə cəmiyyətin həyatında nəyin dəyişməsindədir. Bu, yəqin ki, insanı qiymətləndirməyin ən mühüm meyarlarından biridir…

Şəxsiyyət olmaq və şəxsiyyət kimi görünmək

Hər bir insan müəyyən sosial mövqeyə malikdir. Kimisi alimdir, kimisi yazıçı, kimisi müəllim, kimisi rəhbər, kimisi sahibkar, kimisi sənətkardır. Hər peşənin, hər fəaliyyət sahəsinin öz tələbləri, öz məsuliyyəti, öz uğur meyarları var. Lakin peşə ilə şəxsiyyət, vəzifə ilə nüfuz, biliklə müdriklik, şöhrətlə mənəvi böyüklük arasında həmişə eynilik olmur.

İnsan müəyyən sahədə böyük mütəxəssis ola bilər, amma insan münasibətlərində uğursuzluğa düçar ola bilər. İnsan çox savadlı ola bilər, lakin başqasının fikrinə dözümsüz yanaşa bilər. İnsanın əsərləri milyonlarla insana çata bilər, amma ən yaxınındakı insanın dərdini eşitməyə bilər. İnsanın cəmiyyət qarşısında böyük xidmətləri ola bilər, lakin gündəlik davranışında özündən zəif hesab etdiklərinə qarşı ədalətsizliyə yol verə bilər. Bu ziddiyyətlər insan təbiətinin mürəkkəbliyindən xəbər verir.

İnsan bir sahədə qazandığı uğurla bütün sahələrdə mənəvi üstünlük əldə etmir. Elmi kəşf insanın əxlaqi qüsursuzluğuna zəmanət vermədiyi kimi, bədii istedad da avtomatik olaraq yüksək mənəviyyat yaratmır. Vəzifə məsuliyyət daşımaq imkanı verir, lakin məsuliyyətli insan olmağa təminat vermir. İctimai nüfuz diqqət cəlb edir, amma həqiqi hörmətin yaranması üçün kifayət etmir.

Şəxsiyyət olmaqla şəxsiyyət kimi görünmək arasındakı məsafə də elə burada meydana çıxır. Bəzən insan özünü olduğu kimi deyil, görünmək istədiyi kimi təqdim etməyə çalışır. İctimai davranışını, danışığını, münasibətlərini müəyyən obrazın tələblərinə uyğun qurur. Harada nüfuz qazanmaq lazımdırsa, orada təvazökar görünür; harada özünü göstərmək imkanı varsa, önə çıxmağa çalışır; güclünün yanında ehtiyatlı, zəifin qarşısında isə tələbkar davranır.

Əlbəttə, hər kəsin müxtəlif mühitlərdə fərqli davranması təbiidir. İnsan ailədə, işdə, dostlar arasında eyni cür danışmaya bilər. Problem fərqlilikdə deyil, insanın öz mənəvi prinsiplərini şəraitə, marağa və qarşısındakı adamın mövqeyinə görə dəyişməsindədir.

Həqiqi xarakter çox vaxt insanın üstünlük əldə etdiyi anlarda deyil, üstünlüyündən istifadə etmək imkanı olduğu halda ədalətli davrandığı məqamlarda üzə çıxır. İnsan özündən asılı olanlara necə münasibət göstərir? Ondan kömək istəyənə necə cavab verir? Başqasının uğurunu necə qarşılayır? Səhv etdikdə bunu etiraf edə bilirmi? Haqsız olduğu halda üzr istəməyə gücü çatırmı? Ona heç bir fayda verməyəcək insana da hörmət göstərə bilirmi?

Bunlar kiçik görünən, amma şəxsiyyətin daxili quruluşunu üzə çıxaran suallardır. Çünki insanın xarakteri çox vaxt böyük bəyanatlarda deyil, gündəlik davranışın xırda detallarında yaşayır.

Zəmanə insanı yaradır, yoxsa insan zəmanəni?

Zamanın insan üzərindəki təsiri danılmazdır. Hər dövrün öz qaydaları, imkanları, məhdudiyyətləri, təhlükələri və üstünlükləri var. İnsan doğulduğu ailənin, aldığı təhsilin, yaşadığı ictimai mühitin, tarixi hadisələrin və sosial münasibətlərin təsiri altında formalaşır.

Bir dövrdə cəsarət sayılan davranış başqa dövrdə adi görünə bilər. Bir vaxtlar böyük yenilik hesab edilən fikir sonralar hamı tərəfindən qəbul oluna bilər. Dünənin qəhrəmanı bu günün mübahisə mövzusuna, dünənin kənarda qalan ideyası isə sabahın aparıcı düşüncəsinə çevrilə bilər. Tarix bu cür dəyişikliklərlə zəngindir.

Lakin insanı yalnız zəmanənin məhsulu kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Eyni dövrdə yaşayan, oxşar şəraitdə yetişən insanlar tamamilə fərqli xarakterlərə, mənəvi mövqelərə və həyat istiqamətlərinə malik ola bilirlər. Biri mövcud şəraitə uyğunlaşmağı seçir, digəri ona qarşı çıxır; biri öz marağını qorumağa çalışır, digəri ictimai məsuliyyəti önə çəkir; biri çətinlik qarşısında geri çəkilir, digəri imkan daxilində müqavimət göstərir.

Deməli, zəmanə insanın qarşısına müəyyən şərtlər qoyur, lakin insanın həmin şərtlərə münasibəti də onun şəxsiyyətini müəyyənləşdirir.

Zəmanə insanın imkanlarını və sınaqlarını müəyyənləşdirir; insanın mənəvi seçimi isə həmin zəmanədə kim olduğunu üzə çıxarır. Bəzən böyük şəxsiyyətlər öz dövrlərini qabaqlayırlar. Onların fikirləri yaşadıqları zamanın çərçivələrinə sığmır, ideyaları ilk mərhələdə anlaşılmır, fəaliyyətləri müqavimətlə qarşılaşır. Sonralar cəmiyyət inkişaf etdikcə həmin insanların düşüncələri daha aydın görünür. Başqa hallarda isə insan öz dövründə böyük nüfuz qazanır, lakin onun nüfuzunun əsasını təşkil edən dəyərlər zamanla öz əhəmiyyətini itirir. Belə olduqda şöhrətin davamlılığı sual altına düşür.

Burada mühüm bir məsələ var: insanı yalnız öz dövrünün meyarları ilə qiymətləndirmək də, onu keçmişdən qoparıb bugünkü ölçülərlə mühakimə etmək də birtərəfli nəticələrə gətirə bilər. Şəxsiyyəti anlamaq üçün onun yaşadığı şəraiti, seçim imkanlarını, dövrün düşüncə tərzini və real fəaliyyətini nəzərə almaq lazımdır. Anlamaq isə hər şeyə bəraət vermək demək deyil. İnsanın hansı şəraitdə yaşadığını başa düşməklə onun seçimlərinin nəticələrini qiymətləndirmək mümkündür. Tarixi mürəkkəbliyi qəbul etməklə mənəvi məsuliyyətdən imtina etmək arasında ciddi fərq var. Məhz buna görə şəxsiyyət və zaman münasibətləri haqqında düşünmək həm tarixi bilik, həm psixoloji müşahidə, həm də əxlaqi həssaslıq tələb edir.