COVID-19 pandemiyasından altı il ötür

Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı (ÜST) tərəfindən pandemiya elan edildikdən və “qlobal fövqəladə vəziyyət” kateqoriyasından çıxarıldıqdan altı il sonra COVID-19 artıq “davamlı ictimai səhiyyə təhdidi” kimi təsnif edilir.

Tezadlar.az xəbər verir ki, təxminən altı il ərzində bütün dünyanı dərindən sarsıdan COVID-19 pandemiyası, təxminən iki il ərzində insanları evlərində saxladı və iqtisadiyyata mənfi təsir göstərdi. Bu günə qədər pandemiya səbəbindən 7.110.000-dən çox insan həyatını itirdi.

Epidemiyanın ilk izi 17 noyabr 2019-cu ildə Çinin Hubei əyalətinin Uhan şəhərində müşahidə edildi. Xəstəxanaya naməlum “tənəffüs yolu xəstəliyi” şikayəti ilə müraciət edən ilk xəstədən sonra, əsasən dəniz məhsulları bazarına baş çəkən çoxsaylı insanlarda, sətəlcəmə səbəb olan sirli bir virus aşkar edildi.

Mənşəyi naməlum sirli tənəffüs xəstəliyi

ÜST-ün 31 dekabr 2019-cu ildə ilk dəfə Uhanda “mənşəyi naməlum sirli tənəffüs xəstəliyi”nin ortaya çıxdığını və yayıldığını elan etməsi bütün diqqətləri Çinə yönəltdi.

Pandemiyanın sərhədlərdən kənara sürətlə yayılması ilə qarşılaşan ÜST 30 yanvar 2020-ci ildə “qlobal fövqəladə vəziyyət” elan etdi.

Xəstəliyin insanlara keçərkən mutasiyaya uğrayan yarasalarda beta-koronavirusdan qaynaqlandığı təxmin edildiyini izah edən ÜST 11 fevral 2020-ci ildə virusa “2019-nCov” və ya COVID-19 adını verdi.

2020-ci ilin mart ayından etibarən yoluxma hallarının sayının sürətlə artması ilə pandemiya ilə mübarizə bütün ölkələr üçün əsas prioritetə ​​çevrildi.

Məcburi karantin tətbiqi

5 iyun 2020-ci ildə ÜST hökumətlərə ictimai yerlərdə “üz maskaları”ndan istifadəni təşviq etməyi tövsiyə etdi.

Bu kontekstdə iş yerləri, məktəblər və ictimai məkanlar qapılarını bağladı və insanlar adət etdikləri “üz-üzə” həyatlarını bir kənara qoymalı oldular, bir çox sektor “uzaqdan işləmə” modelinə keçdi.

Vətəndaşlara xəstəlikdən qorunmaq üçün daim “maska, məsafə və gigiyena” üçlüyünə riayət etmələri tövsiyə olunurdu.

Virusun yayılmasını yavaşlatmaq üçün xəstəxanalarda və təyin olunmuş ərazilərdə karantin tədbirləri tətbiq edildi, xaricə səyahət edənlər və xəstəliyin simptomları olanlar üçün isə PCR testləri məcburi hala gətirildi.

Tarixdə ən sürətli peyvənd hazırlama prosesləri baş verdi

COVID-19 həmçinin tibb tarixində ən sürətli peyvənd hazırlama proseslərindən birini də həyata keçirdi.

2020-ci ilin ilk aylarında başlayan intensiv işlər ilin sonunda ilk peyvəndlərin insanlara vurulması ilə öz bəhrəsini verdi.

2 dekabr 2020-ci ildə Böyük Britaniya Dərman və Səhiyyə Məhsulları Tənzimləmə Agentliyinin (MHRA) təsdiqi ilə “dünyada qeydiyyata alınan ilk COVID-19 peyvəndi” adını qazandı.

Peyvəndlərin tətbiqi ilə 2021-ci ildən etibarən nəzarətli normallaşdırma prosesi başladı. Lakin, eyni ildə virusun keçirdiyi mutasiyalar nəticəsində Alpha, Beta, Delta, Gamma və Omicron variantları ortaya çıxdı.

2022-ci ilin ortalarına qədər ölkələr pandemiya tədbirlərini əsasən yumşaltdılar, məcburi maskalar və PCR testləri ləğv edildi və yoluxma və ölüm hallarının sayında əhəmiyyətli dərəcədə azalmalar oldu.

2025-ci ilin dekabrından etibarən “daimi ictimai səhiyyə təhdidi” olan COVID-19

Pandemiyanın idarə olunması ÜST-ü də ağır tənqid atəşinə tutdu, əsas ittihamlar arasında “qeyri-kafilik”, “gec addımlar atmaq”, “ziddiyyətli mesajlar göndərmək” və “peyvənd olunmasına baxmayaraq cəmiyyətdə qorxu yaymağa davam etmək” ittihamları var idi.

ABŞ-ın o vaxtkı prezidenti Donald Tramp 14 aprel 2020-ci ildə Çinə çox yaxın olmaqda günahlandırdığı ÜST-ə maliyyə dəstəyini kəsdiyini və 6 iyul 2021-ci ildə təşkilatdan rəsmi olaraq çıxdığını elan etdi.

2021-ci ilin yanvarında vəzifəyə başlayan prezident Co Bayden vəzifəsinin ilk həftəsində imzaladığı sərəncamla ABŞ-ın ÜST-dəki üzvlüyünü bərpa etdi.

ÜST ilk dəfə 5 may 2023-cü ildə COVID-19-u “beynəlxalq əhəmiyyətli ictimai səhiyyə fövqəladə halı”ndan “qlobal pandemiya”ya yüksəltdi və 2025-ci ilin dekabr ayına qədər onu “fövqəladə böhran” kimi deyil, səhiyyə sistemlərinin ayrılmaz hissəsi hesab edilən “davamlı ictimai səhiyyə təhdidi” kimi təyin etdi.

ÜST-ün yeni yol xəritəsi ölkələri COVID-19-u tək bir fövqəladə hal kimi idarə etmək əvəzinə, mövsümi qrip kimi digər tənəffüs xəstəlikləri ilə inteqrasiya olunmuş şəkildə həll etməyə təşviq edir.

Pandemiya dövründə hökumətlərin məlumat mübadiləsi, peyvənd təchizatı və pandemiyaya qarşı mübarizə tədbirləri ilə bağlı mübahisələrindən dərslər çıxarıldı və ÜST daxilində 2025-ci ilin may ayında ÜST Pandemiya Sazişi qəbul edildi.

Saziş potensial gələcək böhranlara qarşı dərmanlara və peyvəndlərə bərabər çıxış üçün hüquqi zəmanətlər təmin etməyi hədəfləyir.

ÜST-ün 2025-ci ilin dekabr hesabatına görə, pandemiya ilə əlaqəli halların sayının kəskin azalmasına baxmayaraq, virus hələ də geniş yayılmaqdadır və xüsusilə həssas qruplarda ölümlərə səbəb olmağa davam edir.

ÜST-ün məlumatlarına görə, 25 fevral tarixinə olan məlumata görə, dünyada 774.771.000 hal və 7.110.645 ölüm halı qeydə alınıb.

Pandemiya ilə əlaqəli həqiqi halların və ölümlərin sayının daha çox olduğu iddia edilsə də, qlobal miqyasda tətbiq edilən COVID-19 peyvənd dozalarının sayı 13.059 milyardı keçib.

Onu da qeyd edək ki, Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabineti ölkə ərazisində xüsusi karantin rejiminin müddətinin uzadılması barədə qərar verib. Bununla bağlı qərarı Baş nazir Əli Əsədov imzalayıb.

Qərara əsasən, koronavirus (COVID-19) infeksiyasının ölkə ərazisində yayılmasının, onun törədə biləcəyi fəsadların qarşısının alınması məqsədilə Azərbaycan Respublikasının ərazisində xüsusi karantin rejiminin müddəti 2026-cı il aprelin 1-i saat 06:00-dək uzadılıb.