ABŞ-ın 46 il əvvəlki “Qartal caynağı” əməliyyatı-İNANILMAZ

1979-cu ilin əvvəllərində İran şahı ölkədən qaçdı. Referendum nəticəsində 1 apreldə İranda İslam Respublikası elan edildi. Yeni hökumət ABŞ-dan məhkəməyə verilmək üçün şah Məhəmməd Rza Pəhləvinin İrana ekstradisiya edilməsini tələb etdi, lakin ABŞ bu tələbi rədd etdi. İranın dövlət hesablarını da dondurdu.

4 noyabrda radikal tələbə qruplarının üzvləri “Amerikaya ölüm!” və “Şahı bizə verin!” şüarları ilə Tehrandakı ABŞ səfirliyinə basqın edib, 66 əməkdaşını girov götürdülər. Girov götürmə İran hökuməti tərəfindən dəstəkləndi. 2 həftə sonra 13 girov azad edildi, 53 nəfər isə səfirlikdə qaldı.

ABŞ prezidenti Cimmi Karterin Amerika banklarındakı İran hesablarını dondurması və neft embarqosu da daxil olmaqla İrana qarşı sanksiyalar tətbiq etməsi girovların azad edilməsinə kömək etmədi. 1980-ci ilin 8 aprelində girovlarla bağlı danışıqlar uğursuzluqla bitdikdən sonra ABŞ ilə İran arasında faktiki dondurulmuş diplomatik münasibətlər rəsmi olaraq kəsildi. Girovların azad edilməsi üzrə “Qartal caynağı” əməliyyatı hazırlandı.

Əməliyyatı başlamaq üçün ən yaxın dost hava bazası Türkiyədə, Tehranın 700 km şimal-qərbində idi. Tehranın İran ərazisinin dərinliyində, ABŞ-a dost ölkələrdən uzaq məsafədə yerləşməsi, girovların milyonlarla insanın olduğu Tehranda, yaxşı mühafizə olunan səfirlik ərazisində saxlanması əməliyyatın planlaşdırılmasını çətinləşdirirdi. Ciddi məxfilik tələb olunurdu və hər hansı bir məlumat sızmasının qarşısı alınmalı idi.

Əməliyyat planı belə idi:

Əməliyyat Omanın Masiah adasındakı aviabazadan və Oman körfəzindəki “Nimitz” aviadaşıyıcından həyata keçirilir.

1-ci gecə Masiah adasından 3 C-130 Hercules nəqliyyat təyyarəsi xüsusi təyinatlıları İran paytaxtının 370 km cənubundakı Dəşte-Kəbir səhrasında II DM zamanı Britaniyaya məxsus olmuş, lakin artıq çoxdan istismardan çıxarılmış “Səhra-1” aerodromuna çatdırır.

Daha 3 C-130 təyyarəsi ora helikopterlər üçün yanacaq gətirir. Xüsusi təyinatlıları endirdikdən və helikopterləri yanacaqla təmin etdikdən sonra bütün təyyarələr Masiah adasına geri qayıdır.

“Nimitz” gəmisindən “Səhra-1”-ə tanınma işarələri olmayan 8 RH-53D helikopteri gəlir. Bu helikopterlər ona görə seçilmişdi ki, İran HDQ-lərində də eyni helkopterlər var idi deyə gecə onları özlərinki hesab etsinlər.

Helikopterlər yanacaq doldurduqdan sonra xüsusi təyinatlıları Tehran yaxınlığında tərk edilmiş bir aerodroma aparır, onlar aerodromu ələ keçirir və bir qrupu burada qalır.

Digər qrup avtomobillərlə Tehrana gedir, səfirliyin və XİN-nin mühafizəçilərini öldürür və girovlarla birlikdə onların ardınca gələn helikopterlərə minirlər.

Helikopterlər 1-ci qrupun nəzarətə götürdüyü aerodroma uçur və oradan əməliyyatın bütün iştirakçıları ABŞ-a dost olan Misirdəki gizli bazaya təxliyə edilirlər.

Plana görə, İran HHM sisteminin arxaik olması səbəbindən bütün ABŞ təyyaərə və helikopterlərinin uçuşları aşkarlanmamalı idi, çünki İran radarları alçaqdan uçan təyyarələri “görmürdülər”.

Əməliyyat 24 aprel 1980-ci il axşamı başladı. 6 təyyarə Oman körfəzi üzərindən son dərəcə alçaqdan uçaraq İran ərazisinə daxil oldu və “Səhra-1” nöqtəsinə eniş etdi. Xüsusi təyinatlılar gözləmədikləri halda yaxınlıqda kifayət qədər gur bir avtomobil yolu aşkar etdilər. Amerika qoşunları 40 sərnişin daşıyan avtobusu saxlamağa məcbur oldular. Lakin daha sonra gələn yanacaq daşıyan maşının sürücüsü onların tələbini yerinə yetirməkdən imtina etdi. Əməliyyatın aşkarlanacağından qorxan xüsusi təyinatlılar maşını qumbaraatanlarla məhv etdilər, maşındakı sərnişin öldü, sürücü isə qaçıb gizlənə bildi. Alov sütunu gecə onlarla metr yüksəkliyə qalxdı və uzaqdan göründü, buna görə də əməliyyatın gözlənilməzlik effekti itdi.

Lakin sürpriz bununla bitmədi.

Əməliyyatda 8 helikopter iştirak edirdi. Onlardan 1-i “Nimitz” gəmisindən qalxan kimi pərində olan nasazlıqdan qəzaya uğradı və dənizə düşdü. Digərləri İran ərazisində qum fırtınası ilə qarşılaşdılar və onlardan biri yolunu azaraq, “Nimitz”ə qayıtmaq məcburiyyətində qaldı. Daha biri “Səhra 1”-ə çatmadan xarab oldu (ekipajı təxliyə edildi). 5 helikopter “Səhra 1”-ə eniş etdı.

Saz qalan 5 helikopterdən biri yanacaq doldurarkən C-130 təyyarəsi ilə toqquşdu və güclü partlayış baş verdi. Nəticədə 3-ü mayor, 1-i kapitan ölmaqla 8 xüsusi təyinatlı öldü. Təyyarə də, helikopter də tamamilə məhv oldu. Partlayışdan İran gecəsi çıraqban oldu. Qalan 4 helikopter də partlayışın qəlpələrindən xəsarət aldılar.

Qalan döyüşçülər əvvəlcə nə baş verdiyini anlamadılar, gecə olduğu üçün İran ordusunun hücumuna məruz qaldıqlarını düşündülər, çaxnaşma düşdü və xaotik atışmaya başladılar. Aralarında ağır və yüngül yaralananlar oldu.

Əməliyyatın komandiri polkovnik Çarlz Bekkvit geri çəkilmə əmri verdi. Sağ qalan helikopter pilotları və xüsusi təyinatlılar tələsik qalan təyyarələrə minərək İranı tərk etdilər. İran mənbələrinə görə, çaxnaşma onların yaxınlığından İran HHQ-nin qırıcısının uçması səbəbindən baş vermişdi.

Nəticədə “qorxubilməz “”Delta Force” seçilmişləri 5 helikopteri, ölən pilotların və digər heyət üzvlərinin cəsədlərini, əməliyyatla bağlı bütün məxfi sənədləri, radiokod kitablarını, qabaqcıl avadanlıqları və pulları səhrada qoyub qaçdılar. Helikopterlər sonradan İran ordusuna təhvil verildi.

Çox “möhtəşəm” əməliyyat oldu. Hollivud bu əməliyyatdan gözəl bir qəhrəmanlıq filmi düzəldə bilərdi.

ABŞ-ın o vaxtkı dövlət katibi Sayrus Vens bu əməliyyatın əleyhinə idi, lakin prezident Karter onun keçirilməsinə razılıq verdi. Vens bu səbəbdən istefa ərizəsi yazdı və əməliyyatdan 4 gün sonra, 28 apreldə onun istefası qəbul olundu.

İran cəsədləri 5 mayda Qırmızı Xaç vasitəsilə ABŞ-a təhvil verildi.

“Qartal caynağı” əməliyyatının uğursuzluğundan sonra uzun danışıqlar aparıldı. Bu danışıqlar davam edərkən İran-İraq müharibəsi başladı. İranın pula çox ehtiyacı var idi. ABŞ girovların taleyini həll etməkdə həlledici addım olan İran aktivlərin bir hissəsinin dondurulmasını ləğv etməyə razı oldu. 19 yanvar 1981-ci ildə razılaşma əldə edildi və prezident Karterin istefasından bir neçə dəqiqə sonra, 20 yanvarda azad edilmiş girovlar Tehranı tərk etdilər.

İndiki Vens də, deyəsən, o vaxtkı Vensin mövqeyindədir və onun taleyini yaşayacaq.