Yaxın Şərq yolayrıcında: Ormuz blokadası və yeni nizamın yaradılması (17 fevral 2026-cı ilə olan vəziyyət)
Yaxın Şərq regionu son onilliklərin ən kritik və taleyüklü günlərini yaşayır. 2026-cı ilin fevralında ABŞ və İsrailin İrana qarşı başlatdığı genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlardan sonra yaranmış müvəqqəti atəşkəs rejimi fonunda, bu gün diqqət mərkəzində hərbi toqquşmalardan daha çox, iqtisadi boğulma və diplomatik rəqabət dayanır.
Ormuz keçidi və ABŞ-ın dəniz blokadası
Hazırda dünyanın əsas enerji damarı olan Ormuz keçidində vəziyyət paradoksaldır. ABŞ Mərkəzi Komandanlığı (CENTCOM) 13 apreldən etibarən İranın bütün dəniz limanlarına qarşı iqtisadi blokada tətbiq etməyə başlayıb. Bu, klassik mənada keçidin bağlanması deyil; beynəlxalq gəmilərin keçidinə icazə verilsə də, İran limanlarına istiqamətlənən və ya oradan çıxan istənilən gəmi ABŞ hərbi dəniz qüvvələri tərəfindən geri qaytarılır.
Ticarət iflici: Müharibənin əvvəlindən bəri keçid vasitəsilə daşınmaların həcmi 95% azalıb. Günlük orta hesabla 100 gəmi əvəzinə, hazırda cəmi 5-10 gəminin keçidi müşahidə olunur.
Vashingtonun tələbi: ABŞ tərəfi rəsmi Tehrana iki əsas şərt qoyub: Ormuz keçidinin beynəlxalq gəmiçilik üçün tam təhlükəsiz açılması və İranın nüvə proqramından qəti imtinası.
İsrailin strateji mövqeyi və Livan cəbhəsi
İsrail tərəfi bu münaqişədə öz hərbi hədəflərinin böyük hissəsinə nail olduğunu bəyan edib. İsrail ordusunun (IDF) hesabatlarına görə, 40 günlük intensiv hava zərbələri nəticəsində İranın ballistik raket buraxılış sistemlərinin 60%-i sıradan çıxarılıb. İran hava məkanı İsrailin nəzarətindədir. İran isə ümidi yalnız “Mehdinin zühuruna qalıb”.
Dünən, 16 aprel tarixində İsrail və Livan (Hizbullah daxil olmaqla) arasında 10 günlük atəşkəs elan edilməsi regionda gərginliyi qismən azaltsa da, İsrail hələ də yüksək hazırlıq vəziyyətindədir. İsrail hökuməti İranın proksi qüvvələri vasitəsilə cavab zərbəsi endirmə riskini tam aradan qaldırılmamış hesab edir.
ABŞ-İran qarşıdurması: Diplomatik həll, yoxsa tam çökmə?
ABŞ prezidenti Donald Trampın son bəyanatları Vaşinqtonun İranla “böyük sövdələşməyə” yaxın olduğunu göstərir. Tərəflər arasında bu həftəsonu yeni danışıqlar raundunun keçiriləcəyi gözlənilir. Lakin şərtlər İran üçün olduqca ağırdır:
Bütün uran zənginləşdirilməsinin dayandırılması.
20 ildən artıq müddəti əhatə edəcək yeni, daha sərt nüvə sazişi.
Nəticə etibarilə, bu saatlarda region “müharibə sonrası duman” içindədir. Bir tərəfdən Livan cəbhəsində silahlar susub, digər tərəfdən isə ABŞ-ın dəniz blokadası İran iqtisadiyyatını tamamilə təcrid edir. Ormuz keçidinin gələcək taleyi və İsrailin təhlükəsizlik arxitekturası məhz bu həftəsonu keçiriləcək gizli və aşkar diplomatik təmasların nəticəsindən asılı olacaq. Dünya mətbuatı üçün aydın olan tək şey budur: Yaxın Şərqdə status-kvo artıq geri dönməz şəkildə dəyişib.
Prof. Saleh Məmmədov
