İkinci Dünya müharibəsi illərində Azərbaycan: Neft, qəhrəmanlıq və sarsılmaz yaddaş

Mari El Respublikası Azərbaycanlılarının regional milli-mədəni muxtariyyətinin sədri Oqtay Hüseynov İkinci Dünya müharibəsində alman faşizmi üzərində Qələbənin 81-ci ildönümü ilə əlaqədar yerli mətbuata müsahibə verib.

Tezadlar.az həmin müsahibədən bəzi məqamları təqdim edir.

– Faşizm üzərində tarixi qələbənin qazanılmasında Azərbaycanın strateji və həlledici rolu olub. Böyük Vətən müharibəsi illərində 700 minə yaxın azərbaycanlı cəbhəyə yollanıb, onların 300 mindən çoxu döyüş meydanlarında həlak olub. 170 mindən çox azərbaycanlı orden və medallarla təltif edilib, 130 azərbaycanlı isə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülüb.

Azərbaycan xalqı həm ön cəbhədə, həm də arxa cəbhədə böyük qəhrəmanlıq nümunəsi göstərib. Həmin dövrdə tankların, təyyarələrin və digər hərbi texnikanın yanacaqla təmin olunmasında Azərbaycan nefti əsas rol oynayıb. Azərbaycan benzininin, dizel yanacağının və digər neft məhsullarının keyfiyyəti olduqca yüksək idi. Bu məhsullar hətta ən sərt şaxtalı hava şəraitində belə öz keyfiyyətini və yararlılığını qoruyub saxlayırdı. Müharibə illərində Azərbaycan neftçiləri cəbhəyə neft və neft məhsullarının 80 faizini, hərbi texnika üçün yağların 96 faizini tədarük edirdi. Yanacaqdan əlavə, Azərbaycan sənayesi əfsanəvi “Katyuşa” raket atıcıları, pulemyotlar və qırıcı təyyarələr üçün mərmilər də daxil olmaqla 130-dan çox növ silah və sursat istehsal edirdi. Respublikanın hər yerində onlarla xəstəxana fəaliyyət göstərirdi və yaralı əsgərlər həmin xəstəxanalarda müalicə olunurdu.

Azərbaycanlı döyüşçülərin İkinci Dünya müharibəsində göstərdikləri şücaətlər tarixə silinməz izlərlə həkk olunub. İki dəfə Sovet İttifaqı Qəhrəmanı adına layiq görülmüş general-mayor Həzi Aslanovun, Sovet İttifaqı qəhrəmanı Mehdi Hüseynzadənin, İsrafil Məmmədovun və digər qəhrəmanlarımızın xidmətləri danılmazdır. Ümumilikdə, 416-cı Taqanroq Azərbaycan diviziyasının və digər milli hərbi birləşmələrin müharibədəki fəaliyyəti xüsusi qeyd olunmalıdır.

Bu gün Azərbaycanda İkinci Dünya müharibəsi iştirakçılarına və onların ailələrinə göstərilən diqqət dövlətin həmin insanlara verdiyi yüksək dəyərin göstəricisidir.

9 May – faşizm üzərində qələbənin 81-ci ildönümüdür. İkinci Dünya müharibəsində Hitler Almaniyasının məğlubiyyətinin rəsmiləşdirildiyi 9 may tarixi başda Rusiya olmaqla bir sıra dövlətlərdə hər il bayram kimi qeyd olunur. Azərbaycanda 9 may qeyri-iş günüdür. Lakin Azərbaycanda 9 mayda parad keçirilmir. Anım tədbirləri əsasən Bakıda keçirilir. Həmin ərəfədə ziyarət olunan məkanlardan biri də Yasamal hərbi memorial kompleksi — Böyük Vətən müharibəsi zamanı həyatını itirmiş sovet hərbçilərinin dəfn olunduğu məzarlıqdır. Yasamal qəbiristanlığının daxilində salınmış memorial kompleksdə SSRİ-nin bütün respublikalarından 1941–1945-ci illərdə Böyük Vətən müharibəsi zamanı yaralanmış, Bakı şəhərindəki hərbi xəstəxanalarda vəfat etmiş sovet hərbçiləri dəfn olunublar. Burada, Sovet İttifaqı Qəhrəmanları — Georgi Vetoşnikov və Roman İvanov da daxil olmaqla, ümumilikdə 525 sovet hərbçisi dəfn olunub. Abidənin üzərindəki yazıda deyilir: “Yasamal hərbi memorial kompleksi. SSRİ-nin bütün respublikalarından olan sovet əsgərləri burada dəfn olunub… Qəhrəmanlara əbədi xatirə!”

2025-ci il tədbirləri: Böyük Qələbənin 80-ci ildönümü

2025-ci ilin yubiley ili bir sıra bayram tədbirləri ilə yadda qaldı. 9 may tarixində Azərbaycan Dövlət Akademik Rus Dram Teatrında Qələbə Gününün 80-ci ildönümü münasibətilə keçirilən qala-konsertdə tamaşaçılar çox sevindilər. Proqramda Rusiya və Azərbaycandan olan ifaçı qrupları, Bakı teatrlarının solistləri və incəsənət universitetlərinin tələbələri iştirak etdilər. Qonaqlar arasında Rusiya Federasiyasının Azərbaycandakı səfirliyinin rəhbərliyi və işçiləri, Belarus, Qırğızıstan, Qazaxıstan, Çin və Tacikistandan olan diplomatik nümayəndəliklərin rəhbərləri, veteranlar, dini və ictimai təşkilatların nümayəndələri də var idi.

Konsertdə həmçinin Azərbaycan, Belarus, Qazaxıstan, Tacikistan, Qırğızıstan və digər ölkələrin mədəniyyət nazirlikləri və muzeyləri tərəfindən təqdim edilən rəqəmsal arxiv materiallarının nümayiş olunduğu “Biz nasizmə qarşı mübarizədə birlikdəyik” beynəlxalq sərgisinin açılışı da oldu. Qala-gecə Dağıstan Respublikasının (Rusiya Federasiyası) Mədəniyyət Nazirliyi tərəfindən dəstəkləndi.

Eyni zamanda, Azərbaycan Müdafiə Nazirliyi bir sıra tədbirlər təşkil edib: hərbi hissələrdə və ali hərbi təhsil müəssisələrində anım iclasları keçirilib, Türkiyə-Rusiya birgə Monitorinq Mərkəzinin bir qrup əsgəri Beyləqan rayonunda əsgər abidəsinə əklil qoyulub. Bakı və Azərbaycan yepiskopu Aleksi “din və Vətən uğrunda döyüş meydanında canlarını fəda edənlərin” ruhlarının dincliyi üçün litaniya oxuyub.

9 may 2026-cı il üçün planlar

2026-cı ildə Qələbə Gününü geniş şəkildə qeyd etmək ənənəsi davam edəcək. “Ölümsüz alay” yürüşü olacaq. Təşkilatçıların sözlərinə görə, bu il yürüş təkcə Bakıda deyil, həm də Azərbaycanın bir neçə digər şəhərində keçiriləcək. İştirakçıların sayının artması səbəbindən paytaxtdakı marşrut uzadılıb. İştirakçılar gül dəstələri qoymaq və qəhrəmanların xatirəsini ehtiramla yad etmək üçün Bakı küçələrindən keçərək “Kütləvi məzarlıqlar” abidə kompleksinə yürüş edəcəklər. Bakıda bir sıra beynəlxalq mədəni tədbirlərin keçirilməsi də planlaşdırılır.

Ortaq xatirənin qorunması

Böyük Vətən müharibəsinin xatirəsi Moskva və Bakı arasında strateji tərəfdaşlıq və qarşılıqlı hörmət üçün möhkəm təməl olaraq qalır və iki ölkənin xalqlarını qalib nəsli ilə ortaq qürur hissi birləşdirir. İştirakçıların özlərinin də vurğuladığı kimi, “Azərbaycanda bütün millətlər, bütün dinlər” Ölümsüz Alay”da iştirak edir… Bütün millətlərin bu birliyi” – və məhz bu birlik qəhrəmanların qəhrəmanlığının heç vaxt unudulmayacağını təmin edir.