Tramp ən azı 30 dəfə “razılaşma” dedi, neft nazarlarında kəskin qiymət dəyişmələri yaşandı

ABŞ prezidenti Donald Tramp dəfələrlə İranla razılaşmanın yaxın olduğunu bildirsə də, diplomatik prosesin konkret nəticələr verməməsi neft bazarlarında kəskin qiymət dalğalanmalarına səbəb oldu və ABŞ şirkətləri qalib gəldi.

ABŞ-İsrail-in İrana birgə hücumları və Hörmüz boğazından qaynaqlanan təchizat fasilələri ilə başlayan münaqişələr neft qiymətlərini son illərdə ən yüksək səviyyələrə qaldırdı.

Bu kontekstdə, 28 fevralda münaqişə başlayandan bəri Trampın İranla bağlı açıqlamaları və Hörmüz boğazı ilə bağlı hadisələrin təsiri ilə Brent xam neftinin qiyməti barel üçün təxminən 100 dollar səviyyəsində sabitləşib.

Bu dövrdə Trampın diplomatik məqsədlərinə əlavə olaraq razılaşma və atəşkəs barədə tez-tez təkrarladığı mesajlar enerji bazarlarında gözləntiləri istiqamətləndirən vacib amillərdən biri kimi diqqət çəkib.

Tezadlar.az xəbər verir ki, beynəlxalq informasiya mənbələrindən toplanan məlumata görə, Tramp mart ayından bəri ən azı 30 dəfə İranla razılaşma, atəşkəs və ya diplomatik həllin qaçılmaz olduğunu bildirib. Lakin tərəflər arasında davamlı razılaşmanın əldə edilməməsi neft bazarlarında yüksək dəyişkənliyin davam etməsinə səbəb olub.

“Razılaşma yaxındır”, “danışıqlar məhsuldar şəkildə irəliləyir” və “atəşkəs mümkündür” kimi ifadələr bəzən neft qiymətlərinə aşağı təzyiq göstərsə də, diplomatik prosesdə konkret razılaşmanın olmaması və geosiyasi risklərin davam etməsi qiymətlərin müharibədən əvvəlki səviyyələrə qayıtmasının qarşısını almayıb.

Beləliklə, bazarda nə tam böhran, nə də tam normallaşma baş verib. Bu vəziyyət neft və təbii qaz istehsalçılarına yüksək gəlir əldə etməyə davam etməyə imkan verib, eyni zamanda enerji qiymətlərinin iqtisadi fəaliyyətə dağıdıcı təzyiq göstərəcək səviyyələrə qədər yüksəlməsini məhdudlaşdırıb. Nəticədə, enerji tələbatı əsasən qorunub saxlanılıb və ABŞ istehsalçıları yüksək qiymət mühitindən faydalanmağa davam ediblər.

ABŞ qlobal neft ixracında liderliyi ələ alıb

Bu vəziyyət ABŞ enerji sektorunun prosesdən iqtisadi cəhətdən faydalanmasına, neft və təbii qaz istehsalında güclü artım sayəsində xalis enerji ixracatçısı mövqeyinə yüksəlməsinə səbəb olub.

Gəmi izləmə şirkəti Vortexa-nın məlumatlarına görə, ABŞ-ın xam neft və neft məhsulları ixracı may ayında gündə təxminən 10,5 milyon barelə çataraq ardıcıl üçüncü aydır dünyada birinci yeri tutub.

Beynəlxalq media orqanlarının hesablamalarına görə, Rusiyanın neft ixracı eyni dövrdə gündə təxminən 7 milyon barel, Səudiyyə Ərəbistanının ixracı isə gündə 5,9 milyon barel təşkil edib.

Müqayisə üçün, ötən il Səudiyyə Ərəbistanının gündəlik neft ixracı təxminən 8,1 milyon barel, ABŞ-ın 6,6 milyon barel və Rusiyanın 5,8 milyon barel təşkil edib.

Bundan əlavə, yüksək qiymət mühiti ABŞ-ın şist neft sektorundakı fəaliyyəti dəstəkləyib və ABŞ-da yerləşən enerji tədqiqat şirkəti Primary Vision-un məlumatları da neft yataqları əməliyyatlarında sürətlənməni göstərib.

Müvafiq olaraq, ABŞ-ın şist neft sektorundakı fəaliyyət müharibənin başlanğıcından bəri xeyli sürətlənib. Şirkətin Frac Spread Count və Frac Job Count göstəriciləri güclü artımlar göstərib, təzyiqli nasos tutumu isə 2022-ci ildən bəri ən aşağı səviyyəyə çatıb. Tutum istifadəsindəki artım həmçinin sektorda davamlı artımı göstərir.

Rusiyanın ən böyük neft şirkəti Rosneft-in baş direktoru İqor Seçin əvvəllər Yaxın Şərqdəki gərginlikdən və artan neft qiymətlərindən ən böyük qazananın ABŞ enerji sektoru olduğunu bildirmiş və yüksək qiymət mühitinin ABŞ enerji şirkətlərinə əhəmiyyətli gəlir üstünlükləri verdiyini qeyd etmişdi.

Seçin hesablamışdı ki, əgər mövcud qiymət səviyyələri qorunub saxlanılarsa, ABŞ-ın neft və təbii qaz sektoru bu il on milyardlarla dollar əlavə gəlir əldə edə bilər.

Trampın “müqavilənin bağlanması” vədləri neft bazarını hərəkətə gətirib

Trampın İranla danışıqlarla bağlı nikbin açıqlamaları son aylarda neft bazarında ən kəskin qiymət hərəkətlərinə səbəb olub.

Brent markalı xam neftin qiyməti Trampın Yaxın Şərqdəki gərginliyin azala biləcəyi və İranla diplomatik həll yolu tapıla biləcəyi barədə açıqlamalarından sonra 10 martda 11,3 faiz azalaraq 87,80 dollara, daha sonra isə bəzi tankerlərin yenidən Hörmüz boğazından keçə bilməsi xəbərlərindən təsirlənərək 16 martda daha 6,9 faiz azalaraq 96,04 dollara düşdü.

Trampın 23 martda tərəflərin razılaşma ilə bağlı “demək olar ki, bütün məsələlərdə razılığa gəldiyini” açıqlamasından sonra Brent markalı xam neftin qiyməti həmin gün 9,8% azalaraq 95,92 dollara düşdü.

Növbəti gün Tramp İranın razılaşma əldə etmək üçün “çox həvəsli” olduğunu iddia etdi və 25-29 mart tarixləri arasında Tehranın gərgin səylər göstərdiyini və hətta razılaşma üçün “yalvardığını” iddia etdi. Lakin razılaşma ilə bağlı nikbin mesajlara baxmayaraq, davamlı razılaşmanın olmaması, geosiyasi risklərin təsiri altında Brent neftinin mart ayını 118,35 dollardan bağlaması demək idi.

Aprel ayında da oxşar mənzərə ortaya çıxdı. Trampın atəşkəs və razılaşmaya yaxınlıq barədə açıqlamalarından təsirlənən Brent nefti 7 apreldə 0,5%, 8 apreldə isə 13,3% ucuzlaşdı.

Trampın 15 və 17 aprel tarixlərində razılaşmanın çox yaxın olduğu, İranın tələbləri qəbul etdiyi və bir-iki gün ərzində kompromisə nail oluna biləcəyi barədə açıqlamaları da bazarlarda risk mükafatını azaltdı. Bu açıqlamaların nəticəsi olaraq, Brent markalı xam neft 17 aprel günü günü 9,1% azalaraq 90,38 dollara başa vurdu ki, bu da 10 martdan bəri ən aşağı bağlanış qiymətidir.

Lakin diplomatik prosesin uğursuzluğu səbəbindən risk premiumu tamamilə aradan qalxmadı. Aprelin sonunda Brent markalı xam neft gün ərzində 126 dollardan yuxarı sınaqdan keçirildi və son dörd ilin ən yüksək səviyyəsinə çatdı və ayı 114,01 dollarla başa vurdu.

May ayında Trampın tərəflərin razılığa çox yaxın olduqları barədə açıqlamaları satış təzyiqini yenidən ön plana çıxardı. Brent markalı xam neftin qiyməti ay ərzində tədricən azalaraq təxminən 108 dollardan 92 dollara düşdü. Lakin konkret razılaşmanın olmaması və geosiyasi gərginliyin davam etməsi bazarda yüksək dəyişkənliyə səbəb oldu.

Gözlər yenidən razılaşma prosesinə yönəldi

İyun ayında bazarlarda yenidən ehtiyatlı bir perspektiv ortaya çıxdı. Brent markalı xam neft 1 iyunda 3,2% artaraq 94,98 dollara, daha sonra isə 3 iyunda 97,81 dollara yüksəldi. Lakin Trampın İranla razılaşmanın yaxın olduğuna dair yeni açıqlamaları satış təzyiqini yenidən artırdı.

ABŞ prezidenti Trampın 7-9 iyun tarixlərində “razılaşmaya çox yaxınıq” açıqlamalarından sonra Brent markalı xam neftin qiyməti 9 iyunda 3% düşərək 91,45 dollara düşdü.

Tramp 11 iyunda razılaşmanın “təsdiq” mərhələsinə çatdığını və planlaşdırılan hücumları ləğv etdiyini elan etdikdə eniş daha da sürətləndi və diqqəti yenidən diplomatik prosesə yönəltdi.

12 iyunda Donald Tramp İranın nüvə silahına sahib olmamağa razı olduğunu bildirərək “Bu gün İranla müharibəni bitirdik” dedi.

Bu inkişaflar nəticəsində Brent markalı xam neftin qiyməti 11 iyunda 2,9% azalaraq 90,38 dollara çatdı və 20 apreldən bəri ən aşağı səviyyəyə çatdı.

E.ŞİRİNOV