SÖZ SƏNƏTİNİN ƏBƏDİ MƏŞƏLİ: «ƏKİNÇİ»DƏN RƏQƏMSAL TRANSFORMASİYA VƏ SÜNİ İNTELLEKT DÖVRÜNƏ

(22 İyul – Milli Mətbuat və Jurnalistika Gününə ithaf olunur) 

Azərbaycan xalqının milli inkişaf tarixində də söz sənəti yalnız ədəbi-estetik hadisə olmamışdır. O, milli özünüdərkimizin, maarifçilik hərəkatımızın, azərbaycançılıq ideologiyasının, dövlətçilik təfəkkürümüzün və müstəqillik arzularımızın ən mühüm ideoloji dayaqlarından biri kimi çıxış etmişdir.

22 İyul jurnalist və söz adamlarının təkcə peşə bayramı deyil. Bu tarix Azərbaycan milli fikir tarixinin bayramıdır. Bu tarix milli maarifçiliyin bayramıdır. Bu tarix Azərbaycan dilinin ictimai nüfuzunun bayramıdır. Bu tarix azad sözün, milli vicdanın və ziyalılıq missiyasının bayramıdır.

Düz 151 il əvvəl, 1875-ci il iyulun 22-də Həsən bəy Zərdabinin nəşr etdirdiyi «Əkinçi» qəzeti sadəcə ilk milli qəzet kimi tarixə düşmədi. O, xalqın düşüncə tərzini dəyişən, cəmiyyətə elm, maarif, milli birlik və tərəqqi ideyalarını gətirən böyük intellektual hərəkatın başlanğıcına çevrildi.

«Əkinçi»nin hər nömrəsi əslində bir məktəb idi. Onun hər məqaləsi bir dərs idi. Onun hər çağırışı gələcəyə ünvanlanmış strateji proqram idi.

Həsən bəy Zərdabi çox gözəl hesab edirdi ki, milləti yalnız silahla qorumaq mümkün deyil. Milləti ilk növbədə elm, maarif, düzgün informasiya və sağlam ictimai fikir yaşadır. Məhz buna görə də «Əkinçi»nin əsas missiyası xəbər yaymaqdan daha çox, düşünən insan yetişdirmək idi.

Bu gün, XXI əsrin üçüncü onilliyində bəşəriyyət yeni sivilizasiya mərhələsinə – rəqəmsal transformasiya və süni intellekt əsrinə daxil olmuşdur. İnformasiya saniyələr ərzində qlobal məkan boyunca yayılır, böyük verilənlər iqtisadi və siyasi qərarların əsasına çevrilir, süni intellekt mətn yazır, təhlillər aparır, görüntülər yaradır və informasiya ekosisteminin ayrılmaz hissəsinə çevrilir. Lakin zaman dəyişsə də, texnologiyalar yenilənsə də, bir həqiqət dəyişməz qalır:

Texnologiya informasiyanı sürətləndirə bilər, lakin həqiqəti yalnız vicdanlı söz yaşadır.

Məhz buna görə də bu gün Azərbaycan jurnalistinin, yazıçısının, aliminin, müəlliminin və bütün ziyalılarının üzərinə düşən məsuliyyət heç vaxt olmadığı qədər böyükdür. Çünki rəqəmsal transformasiya dövründə informasiya bolluğu şəraitində ən qiymətli resurs artıq informasiyanın özü deyil, etibarlı, obyektiv və milli maraqlara xidmət edən həqiqi sözdür. Beləliklə, «Əkinçi»dən rəqəmsal transformasiya və süni intellekt dövrünə qədər uzanan 151 illik yol, əslində texnologiyaların deyil, Sözün əbədi məşəlinin yoludur. Bu məşəl nəsildən-nəslə ötürülərək xalqımızın milli yaddaşını işıqlandırmış, dövlətçilik düşüncəsini möhkəmləndirmiş və Azərbaycanın müasir inkişaf strategiyasının mənəvi əsaslarından birinə çevrilmişdir.

«ƏKİNÇİ»DƏN BAŞLAYAN BÖYÜK YOL: AZƏRBAYCAN MİLLİ MƏTBUATININ TARİXİ MİSSİYASI

Hər bir xalqın tarixində elə hadisələr vardır ki, onların əhəmiyyətini yalnız baş verdiyi dövrün çərçivəsində qiymətləndirmək mümkün deyildir. Belə hadisələr zaman keçdikcə daha da böyüyür, yeni nəsillərin düşüncəsində yenidən dəyərləndirilir və milli inkişafın istiqamətini müəyyən edən mənəvi dayaqlara çevrilir. Azərbaycan milli mətbuatının yaranması da məhz belə tarixi hadisələrdən biridir. XIX əsrin ikinci yarısı Azərbaycan xalqının ictimai-siyasi və mədəni həyatında mürəkkəb, lakin taleyüklü bir mərhələ idi. Cəmiyyət yeni iqtisadi münasibətlərin, elmi-texniki tərəqqinin və maarifçilik ideyalarının təsiri altında dəyişməyə başlayırdı. Lakin bu dəyişikliklərin milli məzmun qazanması üçün xalqın öz dilində danışan, onun problemlərini ifadə edən, milli şüurun formalaşmasına xidmət göstərən ictimai tribunaya ciddi ehtiyac var idi. Bu tarixi missiyanı böyük maarifçi, pedaqoq, publisist və ictimai xadim Həsən bəy Zərdabi öz üzərinə götürdü.

1875-ci il iyulun 22-də nəşrə başlayan «Əkinçi» qəzeti təkcə Azərbaycan milli mətbuatının ilk nümunəsi deyil, həm də milli intellektual düşüncənin yeni mərhələsinin başlanğıcı oldu. «Əkinçi» xalqı yalnız məlumatlandırmırdı. O, cəmiyyəti düşünməyə, mühakimə yürütməyə, elmə yiyələnməyə, ana dilini qorumağa, milli kimliyini dərk etməyə çağırırdı. Əslində, Zərdabi jurnalistikanı peşə kimi deyil, ictimai məsuliyyət, vətəndaşlıq borcu və milli xidmət kimi anlayırdı. Onun fəaliyyətinin əsas fəlsəfəsi bir sadə, lakin olduqca dərin həqiqətə söykənirdi: maariflənməyən cəmiyyət inkişaf edə bilməz, məlumatlı olmayan xalq isə öz taleyinin sahibi ola bilməz. Bu ideya sonrakı illər ərzində Azərbaycan milli mətbuatının dəyişməyən mənəvi koduna çevrildi.

«Əkinçi»dən sonra nəşr olunan digər qəzet və jurnallar artıq təkcə informasiya vasitələri deyildilər. Onlar milli düşüncənin müxtəlif istiqamətlərini formalaşdıran ideoloji məktəblər idi. Bu nəşrlərin səhifələrində Azərbaycan cəmiyyətinin gələcək inkişaf modeli, milli dil siyasəti, təhsil, mədəniyyət, qadın azadlığı, iqtisadi tərəqqi, hüquqi dövlət, vətəndaş cəmiyyəti və milli istiqlal ideyaları geniş müzakirə olunurdu.

Azərbaycan mətbuatının inkişaf tarixi göstərir ki, söz həmişə zamanın fövqündə dayanmışdır. Dövlət sərhədləri dəyişmiş, ictimai-siyasi sistemlər yenilənmiş, texnologiyalar inkişaf etmişdir. Lakin milli mətbuatın əsas missiyası dəyişməmişdir: xalqın mənəvi yaddaşını qorumaq, həqiqəti müdafiə etmək, cəmiyyətin inkişafına xidmət göstərmək. Məhz buna görə də Azərbaycan milli mətbuatının tarixi yalnız jurnalistika tarixinin bir hissəsi deyil. Bu tarix milli dövlətçilik salnaməsinin, ictimai fikir tarixinin, elm və maarif tarixinin ayrılmaz tərkib hissəsidir. Hər bir qəzet nömrəsi, hər bir publisistik yazı, hər bir redaksiya məqaləsi öz dövrünün sosial portretini yaratmaqla yanaşı, gələcək nəsillər üçün qiymətli tarixi mənbəyə çevrilmişdir.

XX əsr Azərbaycan mətbuatı üçün həm böyük sınaqlar, həm də mühüm nailiyyətlər dövrü olmuşdur. Müxtəlif ideoloji məhdudiyyətlərə baxmayaraq, milli mətbuat öz maarifçilik funksiyasını tamamilə itirməmiş, elmə, təhsilə, mədəniyyətə və milli-mənəvi dəyərlərin qorunmasına xidmət etməyə davam etmişdir. Müstəqillik illərində isə Azərbaycan mediası yeni hüquqi, siyasi və texnoloji mühitdə fəaliyyət göstərərək söz azadlığının, demokratik institutların və milli informasiya məkanının inkişafında mühüm rol oynamışdır. Bu gün geriyə nəzər saldıqda aydın görünür ki, «Əkinçi»dən başlanan yol yalnız qəzetçilik tarixinin inkişaf yolu deyil. Bu, milli düşüncənin təkamül yolu, ziyalılıq məktəbinin formalaşma yolu və Azərbaycan dövlətçiliyinin mənəvi sütunlarının möhkəmlənmə yoludur. Həmin yolun hər mərhələsində dəyişən qəzetlərin adı, texniki vasitələr və informasiya daşıyıcıları olmuşdur. Dəyişməyən isə bir amal olmuşdur – xalqın tərəqqisinə sözlə xidmət etmək. Məhz bu tarixi varislik bu gün Azərbaycan jurnalistikasını yeni bir mərhələyə gətirib çıxarmışdır. Əgər XIX əsrdə əsas vəzifə milli maarifçiliyi yaymaq idisə, XXI əsrdə əsas vəzifə qlobal informasiya məkanında milli maraqları qorumaq, dezinformasiyaya qarşı həqiqəti müdafiə etmək, rəqəmsal transformasiyanın yaratdığı imkanlardan səmərəli istifadə etmək və süni intellekt dövründə jurnalistikanın etik, peşəkar və humanist prinsiplərini qoruyub saxlamaqdır.

«Əkinçi» ilə alovlandırılan söz məşəli bu gün də sönməmişdir. Sadəcə onun işıqlandırdığı məkan genişlənmişdir. Vaxtilə bir neçə yüz oxucuya çatan milli söz bu gün rəqəmsal platformalar vasitəsilə milyonlarla insana, qlobal informasiya şəbəkələrinə və süni intellekt sistemlərinin formalaşdırdığı yeni kommunikasiya mühitinə daxil olur. Məhz buna görə də Azərbaycan milli mətbuatının qarşısında duran missiya heç vaxt olmadığı qədər məsuliyyətli, strateji və gələcəyə yönəlmiş xarakter daşıyır.

RƏQƏMSAL TRANSFORMASİYA VƏ SÜNİ İNTELLEKT DÖVRÜNDƏ JURNALİSTİKANIN YENİ MİSSİYASI

XXI əsrin üçüncü onilliyi bəşəriyyət tarixində yeni sivilizasiya mərhələsinin başlanğıcı kimi xarakterizə olunur. Rəqəmsal transformasiya, böyük verilənlər (Big Data), bulud texnologiyaları, sosial media platformaları, süni intellekt sistemləri və generativ alqoritmlər informasiyanın yaradılması, emalı və yayılması proseslərini köklü surətdə dəyişdirmişdir. Artıq informasiya yalnız istehsal olunan məhsul deyil, iqtisadi inkişafın, milli təhlükəsizliyin, innovasiya ekosisteminin və strateji idarəetmənin əsas resurslarından birinə çevrilmişdir.

Belə bir şəraitdə jurnalistikanın da mahiyyəti dəyişir. Əgər ənənəvi dövrdə jurnalistin əsas vəzifəsi hadisəni operativ şəkildə cəmiyyətə çatdırmaq idisə, müasir informasiya cəmiyyətində onun missiyası daha mürəkkəb və daha məsuliyyətlidir. Çünki sürətlə yayılan məlumatların içərisində həqiqəti müəyyən etmək, faktı manipulyasiyadan ayırmaq, informasiyanın etibarlılığını yoxlamaq və cəmiyyətə obyektiv mənzərə təqdim etmək artıq yüksək peşəkarlıq, analitik düşüncə və müasir texnoloji bacarıqlar tələb edir.

Süni intellekt bu prosesdə həm yeni imkanlar, həm də ciddi çağırışlar yaradır. Bu texnologiyalar milyonlarla sənədi qısa müddətdə təhlil edə, məlumatları sistemləşdirə, mətn, şəkil və video yarada bilir. Lakin süni intellektin istehsal etdiyi informasiya yalnız alqoritmik nəticədir; onun mənəvi məsuliyyəti, vətəndaş mövqeyi və vicdanı yoxdur. Məhz buna görə də jurnalistin rolu zəifləmək əvəzinə daha da artır. Texnologiya sürəti təmin edir, insan isə həqiqəti, məsuliyyəti və etik meyarları qoruyur.

Bu gün jurnalist yalnız informasiya ötürücüsü deyil. O, analitikdir, tədqiqatçıdır, rəqəmsal kommunikasiya mütəxəssisidir, informasiya təhlükəsizliyinin iştirakçısıdır və ictimai etimadın formalaşmasında mühüm rol oynayan ziyalıdır. Onun fəaliyyəti milli maraqların müdafiəsi, cəmiyyətin maarifləndirilməsi və dezinformasiyaya qarşı mübarizə kimi strateji vəzifələri də əhatə edir.

Qloballaşan informasiya məkanında dövlətlərin rəqabəti artıq yalnız iqtisadi və hərbi müstəvidə aparılmır. İnformasiya üstünlüyü, rəqəmsal təsir imkanları, media resursları və süni intellekt texnologiyalarından istifadə səviyyəsi də milli gücün mühüm göstəricilərinə çevrilmişdir. Belə bir şəraitdə Azərbaycan mediasının üzərinə düşən məsuliyyət daha da artır. Milli informasiya məkanının qorunması, dövlət maraqlarının obyektiv təqdim olunması, milli-mənəvi dəyərlərin təbliği və gənc nəslin düzgün informasiya mədəniyyəti ilə formalaşdırılması jurnalistikanın strateji funksiyalarından biri kimi çıxış edir.

«Əkinçi»dən başlanan maarifçilik ənənəsi bu gün də öz aktuallığını itirməmişdir. Sadəcə, onun fəaliyyət mühiti dəyişmişdir. Dünən qəzet səhifələrində yayılan fikir bu gün rəqəmsal platformalarda, sosial şəbəkələrdə, multimedia resurslarında və süni intellekt sistemlərinin iştirakı ilə formalaşan qlobal informasiya məkanında yaşayır. Lakin bütün bu texnoloji dəyişikliklərə baxmayaraq, jurnalistikanın dəyişməyən prinsipləri eyni olaraq qalır: həqiqətə sədaqət, obyektivlik, peşəkarlıq, milli məsuliyyət və cəmiyyət qarşısında vicdanlı xidmət. Məhz bu dəyərlər Azərbaycan milli mətbuatının ötən yüz əlli bir ildə qazandığı ən böyük mənəvi sərvətdir. Bu sərvət texnologiyaların inkişafı ilə deyil, insan amili, ziyalı məsuliyyəti və sözə sədaqət sayəsində formalaşmışdır. Ona görə də gələcəyin mediası nə qədər rəqəmsallaşsa da, onun mərkəzində yenə də INSAN, MILLI DÜŞÜNCƏ VƏ HƏQIQƏT dayanacaqdır.

Yüz əlli bir il əvvəl Həsən bəy Zərdabi «Əkinçi» qəzetinin ilk nömrəsini nəşr edərkən yəqin ki, onun bir əsr yarım sonra dünyanın süni intellekt texnologiyaları ilə idarə olunan rəqəmsal informasiya cəmiyyətinə çevriləcəyini təsəvvür etməsi mümkün deyildi. Lakin O, bir həqiqəti çox dəqiq görmüşdü: xalqın tərəqqisinin başlanğıcı sözdən keçir.

Bu gün həmin həqiqət daha böyük məna kəsb edir. Rəqəmsal transformasiya informasiyanın formasını dəyişmişdir. Süni intellekt onun emal sürətini artırmışdır.Kommunikasiya texnologiyaları informasiya sərhədlərini aradan qaldırmışdır.

Lakin nə texnologiyalar, nə alqoritmlər, nə də virtual platformalar insan vicdanını, peşə məsuliyyətini və həqiqətə sədaqəti əvəz edə bilməmişdir. Məhz buna görə də «Əkinçi»dən başlanan söz məşəli bu gün də yanır. O məşəl artıq təkcə qəzet səhifələrini deyil, rəqəmsal ekranları, elektron platformaları və qlobal informasiya məkanını işıqlandırır. Onun işığı Azərbaycan milli mətbuatının zəngin ənənələrini gələcəyə daşıyır, milli dövlətçiliyin ideoloji dayaqlarını möhkəmləndirir və cəmiyyətimizi elmə, tərəqqiyə, milli həmrəyliyə və mənəvi kamilliyə doğru istiqamətləndirir.

22 İyul – Milli Mətbuat və Jurnalistika Günü münasibətilə ömrünü həqiqətə, milli sözə, maarifçiliyə və cəmiyyətin informasiya təminatına həsr etmiş bütün jurnalistləri, publisistləri, yazıçıları, redaktorları, media rəhbərlərini, elm və söz adamlarını səmimi-qəlbdən təbrik edir, onlara möhkəm cansağlığı, yeni yaradıcılıq uğurları, milli maraqlarımıza xidmət edən şərəfli fəaliyyətlərində tükənməz ilham və davamlı müvəffəqiyyətlər arzulayıram!

Söz yaşadıqca millət yaşayacaqdır!  Həqiqət yaşadıqca dövlət güclənəcəkdir!

Milli mətbuat yaşadıqca Azərbaycanın intellektual və mənəvi inkişaf yolu daim işıqlı olacaqdır!

Əlövsət Qaraca Əliyev