Avtomobil müasir insan həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdir. İnsanlar hər gün işə, məktəbə, universitetə, xəstəxanaya, istirahət məkanlarına və müxtəlif məqsədlərlə bir yerdən başqa yerə getmək üçün avtomobillərdən istifadə edirlər. Avtomobil nəqliyyatı məsafələri qısaltmaqla yanaşı, iqtisadiyyatın, sənayenin və sosial həyatın inkişafında mühüm rol oynayır. Lakin sürət, rahatlıq və hərəkət azadlığı ilə yanaşı, avtomobillər müəyyən təhlükələr də yaradır. Bu təhlükələrin ən ciddi nəticələrindən biri avtoqəzalardır. Avtoqəza yalnız iki avtomobilin toqquşması və ya bir nəqliyyat vasitəsinin yoldan çıxması kimi sadə hadisə deyil. Əslində, avtoqəza fizika, mühəndislik, insan psixologiyası, biologiya, tibb, şəhərsalma, hüquq və sosial elmlərin bir-biri ilə əlaqələndiyi mürəkkəb bir hadisədir.
Avtoqəzaların baş verməsinin əsas səbəblərini araşdırarkən ilk növbədə insan faktoruna diqqət yetirmək lazımdır. Yol hərəkətində insan qərarlarının rolu olduqca böyükdür. Sürücünün diqqətsizliyi, yüksək sürətlə hərəkət etməsi, yol nişanlarına əməl etməməsi, təhlükəsiz məsafə saxlamaması, yorğun vəziyyətdə avtomobil idarə etməsi və sürücülük zamanı mobil telefondan istifadə etməsi qəza riskini əhəmiyyətli dərəcədə artırır. İnsan beyninin müəyyən məlumatı qəbul etməsi, emal etməsi və ona uyğun reaksiya verməsi üçün vaxt tələb olunur. Məsələn, sürücü qarşısında qəfil maneə gördükdə həmin maneəni əvvəlcə görməli, vəziyyəti anlamalı, təhlükəni qiymətləndirməli və bundan sonra əyləci basmalıdır. Avtomobil yüksək sürətlə hərəkət etdikdə isə bu qısa zaman intervalında belə avtomobil çox böyük məsafə qət edə bilər. Buna görə sürət artdıqca qəzanın qarşısını almaq üçün mövcud olan vaxt və məsafə azalır.
Avtoqəzaların elmi baxımdan ən maraqlı tərəflərindən biri fizika qanunlarının qəza zamanı özünü çox aydın göstərməsidir. Hərəkətdə olan avtomobil müəyyən kinetik enerjiyə malikdir. Kinetik enerji avtomobilin kütləsindən və sürətindən asılıdır və sürətin kvadratı ilə əlaqəlidir. Bu o deməkdir ki, avtomobilin sürəti iki dəfə artırıldıqda onun kinetik enerjisi dörd dəfə arta bilər. Buna görə yüksək sürətli qəza aşağı sürətli qəzadan yalnız “bir qədər daha güclü” olmur; toqquşma zamanı sərbəst buraxılan enerji kəskin şəkildə arta bilər. Məhz buna görə sürətin azaldılması yol təhlükəsizliyində ən mühüm amillərdən biri hesab olunur.
Qəza zamanı avtomobilin kütləsi də mühüm rol oynayır. Kütləsi böyük olan nəqliyyat vasitəsi toqquşma zamanı daha çox impuls daşıya bilər. İmpuls cismin kütləsi ilə sürətinin hasilinə bərabərdir. Bu fiziki prinsip avtomobillərin toqquşması zamanı onların hərəkət istiqamətinin və sürətinin necə dəyişdiyini izah etməyə kömək edir. Lakin burada yalnız avtomobilin çəkisi deyil, onun konstruksiyası da böyük əhəmiyyət daşıyır. Müasir avtomobillər qəza zamanı zərbəni mümkün qədər idarə etmək və sərnişinlərə ötürülən enerjini azaltmaq üçün xüsusi mühəndislik həllərindən istifadə edir.
Müasir avtomobillərdə təhlükəsizlik konstruksiyasının ən mühüm elementlərindən biri deformasiya zonalarıdır. Avtomobilin ön və arxa hissəsində müəyyən hissələrin idarə olunan şəkildə əzilməsi təsadüfi deyil. Qəza zamanı avtomobilin bu hissələri enerjinin bir hissəsini deformasiya prosesinə sərf edərək sərnişin salonuna ötürülən zərbəni azaltmağa çalışır. Sadə dillə desək, avtomobil qəza zamanı müəyyən qədər “özünü əzərək” içəridəki insanların qorunmasına kömək edir. İlk baxışdan avtomobilin əzilməsi böyük zərər kimi görünsə də, əslində bu deformasiya mühəndislərin əvvəlcədən hesabladığı təhlükəsizlik mexanizminin bir hissəsidir.
Sərnişin salonunun konstruksiyası isə əksinə, mümkün qədər möhkəm hazırlanır. Məqsəd qəza zamanı insanların yerləşdiyi hissənin qorunmasıdır. Avtomobil mühəndisləri müxtəlif materialların xüsusiyyətlərini, metalların deformasiya qabiliyyətini, zərbə dalğalarının yayılmasını və insan bədəninin yüklənməyə reaksiyasını nəzərə alırlar. Beləliklə, müasir avtomobil sadəcə mühərrik, təkərlər və kuzovdan ibarət nəqliyyat vasitəsi deyil; o, qəza zamanı insan həyatını qorumaq üçün hazırlanmış mürəkkəb mühəndislik sistemidir.
Avtoqəzalarda təhlükəsizlik kəmərinin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. İnsan avtomobilin daxilində oturarkən avtomobillə eyni sürətlə hərəkət edir. Avtomobil qəfil dayandıqda isə insan bədəni hərəkətini davam etdirməyə meyllidir. Bu, Nyutonun hərəkət qanunları ilə izah olunur. Təhlükəsizlik kəməri insanın hərəkətini məhdudlaşdıraraq onun avtomobilin daxilində sərt hissələrə və ya ön şüşəyə çırpılmasının qarşısını almağa kömək edir. Təhlükəsizlik kəmərinin əsas məqsədi insanı oturacaqda saxlamaqla yanaşı, qəza zamanı bədənə düşən qüvvəni daha geniş sahəyə yaymaqdır.
Burada təhlükəsizlik yastıqları da mühüm rol oynayır. Airbag sistemi qəza zamanı çox qısa müddət ərzində açılaraq sərnişinlə avtomobilin sərt konstruksiyası arasında qoruyucu səth yaradır. Təhlükəsizlik yastığının əsas məqsədi insanın baş və döş qəfəsi kimi həssas nahiyələrinin sərt səthlərlə birbaşa təmasını azaltmaqdır. Lakin təhlükəsizlik yastığı təhlükəsizlik kəmərini əvəz etmir. Əksinə, bu sistemlər birlikdə işləmək üçün hazırlanmışdır.
Avtoqəzaların nəticələri yalnız avtomobildə olan insanların fiziki xəsarətləri ilə məhdudlaşmır. Qəza insanın psixoloji vəziyyətinə də ciddi təsir göstərə bilər. Ağır qəza keçirmiş insanlarda qorxu, stress, avtomobil idarə etməkdən çəkinmə və yol hərəkətinə qarşı narahatlıq yarana bilər. Bəzi hallarda qəzanın yaratdığı psixoloji təsir uzun müddət davam edir. Bu səbəbdən avtoqəzaların nəticələrini yalnız avtomobilin təmiri və tibbi müalicə xərcləri ilə qiymətləndirmək düzgün olmaz. Qəzanın insanın gündəlik həyatına, təhsilinə, işinə və ailə münasibətlərinə təsiri də nəzərə alınmalıdır.
Avtoqəzaların yaranmasında yol infrastrukturu da mühüm amildir. Keyfiyyətsiz yol örtüyü, zəif işıqlandırma, aydın olmayan yol nişanları, təhlükəli döngələr, piyadalar üçün uyğun keçidlərin olmaması və yolun həddindən artıq mürəkkəb quruluşu qəza ehtimalını artıra bilər. Bu səbəbdən yol təhlükəsizliyi yalnız sürücünün məsuliyyəti kimi qəbul edilməməlidir. Təhlükəsiz yol sistemi sürücü, piyada, avtomobil və infrastrukturun birlikdə yaratdığı bir sistemdir.
Şəhər planlaşdırılması da avtoqəzaların sayına təsir edə bilər. Böyük şəhərlərdə nəqliyyat axınının düzgün təşkil olunmaması, yolların həddindən artıq yüklənməsi və piyadalarla avtomobillərin təhlükəli şəkildə kəsişməsi risk yaradır. Müasir şəhərsalma nəqliyyat vasitələrinin sürətini azaltmağa, piyadaların təhlükəsizliyini artırmağa və müxtəlif nəqliyyat növlərini daha səmərəli şəkildə birləşdirməyə çalışır. Sürət məhdudiyyətləri, işıqforlar, dairəvi yollar, piyada keçidləri və xüsusi velosiped zolaqları kimi elementlər düzgün tətbiq edildikdə yol təhlükəsizliyinə müsbət təsir göstərə bilər.
Avtoqəzaların mühüm səbəblərindən biri də sürücünün yorğunluğudur. Yorğun insanın diqqəti zəifləyə, reaksiya müddəti uzana və qərar qəbul etmək qabiliyyəti pisləşə bilər. Xüsusilə uzun məsafələrdə fasiləsiz avtomobil idarə etmək sürücünün təhlükəli vəziyyətləri vaxtında görməməsinə səbəb ola bilər. Yuxulu sürücünün reaksiyası bəzən sərxoş sürücüdə müşahidə olunan reaksiyaya bənzər şəkildə zəifləyə bilər. Bu səbəbdən uzun səfərlərdə mütəmadi fasilələr vermək və yorğun halda sükan arxasına keçməmək yol təhlükəsizliyinin əsas prinsiplərindəndir.
Mobil telefonlardan istifadə də müasir dövrdə ciddi risk yaradan amillərdən biridir. Telefonla danışmaq, mesaj yazmaq və ya ekrana baxmaq sürücünün diqqətini yoldan yayındırır. Ən təhlükəli məqam isə insanın avtomobili idarə edərkən eyni anda bir neçə işi görə bildiyini düşünməsidir. Beyin bəzi sadə işləri paralel şəkildə idarə edə bilsə də, yüksək diqqət tələb edən fəaliyyətlər arasında tez-tez keçid etmək insanın reaksiyasını zəiflədə bilər. Sürücü telefon ekranına bir neçə saniyə baxdıqda belə, avtomobil həmin müddətdə əhəmiyyətli məsafə qət edə bilər.
Avtoqəzaların araşdırılması da elmi baxımdan olduqca maraqlı prosesdir. Qəza baş verdikdən sonra mütəxəssislər avtomobilin zədələnmə istiqamətlərini, təkərlərin izlərini, yolun vəziyyətini, avtomobilin elektron məlumatlarını, kamera görüntülərini və digər sübutları araşdıra bilərlər. Bu məlumatlar qəzanın necə baş verdiyini müəyyən etməyə kömək edir. Bəzən avtomobilin kuzovundakı kiçik bir deformasiya belə toqquşmanın istiqaməti və qüvvəsi haqqında mühüm məlumat verə bilər. Bu baxımdan qəza ekspertizası fizika, mexanika və mühəndislik biliklərinin praktik tətbiq sahələrindən biridir.
Müasir avtomobillərdə elektron təhlükəsizlik sistemləri də qəza riskinin azaldılmasında mühüm rol oynayır. Əyləc sistemi, elektron sabitlik proqramları, toqquşma xəbərdarlığı, avtomatik təcili əyləc, zolaqdan çıxma xəbərdarlığı və digər texnologiyalar sürücüyə təhlükəli vəziyyətlərdə kömək edə bilər. Bu sistemlər insanın yerinə tam qərar verən müstəqil mexanizmlər olmaqdan daha çox, sürücünün səhv ehtimalını azaltmağa yönəlmiş yardımçı vasitələr kimi fəaliyyət göstərir. Texnologiyanın inkişafı nəticəsində gələcəkdə avtomobillərin ətraf mühiti daha dəqiq analiz etməsi və təhlükəli vəziyyətləri insan sürücüdən əvvəl müəyyən etməsi mümkün ola bilər.
Avtonom avtomobillərin inkişafı avtoqəzaların gələcəyi ilə bağlı mühüm suallar doğurur. Əgər avtomobil ətrafdakı obyektləri sensorlar vasitəsilə aşkar edə, digər nəqliyyat vasitələrinin hərəkətini proqnozlaşdıra və təhlükəli vəziyyətlərə daha sürətli reaksiya verə bilirsə, insan səhvlərindən qaynaqlanan qəzaların müəyyən hissəsini azaltmaq mümkün ola bilər. Lakin avtonom nəqliyyatın da öz problemləri mövcuddur. Sensorların məhdudiyyətləri, pis hava şəraiti, gözlənilməz insan davranışları, proqram təminatının səhvləri və digər texniki məsələlər bu sistemlərin etibarlılığı baxımından ciddi tədqiqat mövzularıdır.
Avtoqəzaların qarşısının alınmasında təhsil və maarifləndirmə də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Sürücülük vəsiqəsi almaq üçün yalnız avtomobili idarə etməyi öyrənmək kifayət deyil. Sürücü riskləri düzgün qiymətləndirməyi, müxtəlif yol şəraitinə uyğun sürət seçməyi, piyadaların və digər sürücülərin davranışını nəzərə almağı bacarmalıdır. Yol hərəkəti mədəniyyəti formalaşdıqda insanlar qaydalara yalnız cərimədən qorxduqları üçün deyil, özlərinin və başqalarının təhlükəsizliyini düşündükləri üçün əməl edirlər.
Nəticə etibarilə, avtoqəzalar yalnız nəqliyyat problemi deyil, çoxşaxəli elmi və sosial problemdir. Bir qəzanın arxasında insan davranışı, fizika qanunları, avtomobil mühəndisliyi, yol infrastrukturu, hava şəraiti, psixologiya və digər amillər dayana bilər. Qəzaların qarşısını almaq üçün yalnız sürücünü günahlandırmaq və ya yalnız avtomobil texnologiyasını inkişaf etdirmək kifayət deyil. Təhlükəsiz yol sistemi bütün bu amillərin birlikdə nəzərə alınmasını tələb edir. İnsanların məsuliyyətli davranışı, avtomobillərin təhlükəsiz konstruksiyası, yolların düzgün layihələndirilməsi, effektiv qanunvericilik və müasir texnologiyaların tətbiqi birlikdə daha təhlükəsiz nəqliyyat mühiti yarada bilər.
Əslində, yol təhlükəsizliyinin ən mühüm prinsipi çox sadədir: hər bir səfərdə məqsəd yalnız mənzilə çatmaq deyil, ora sağlam və təhlükəsiz çatmaqdır. Avtomobil nə qədər müasir, sürətli və güclü olsa da, onun təhlükəsizliyi ilk növbədə insan davranışından başlayır. Sürücünün bir neçə saniyəlik səbr etməsi, sürəti azaltması, təhlükəsizlik kəmərini bağlaması və diqqətini yoldan ayırmaması bəzən çox böyük bir faciənin qarşısını ala bilər. Elm bizə qəzaların necə baş verdiyini izah edir, mühəndislik onların nəticələrini azaltmağa çalışır, tibb xəsarət alan insanların həyatını xilas edir, qanunlar isə təhlükəli davranışları məhdudlaşdırır. Lakin bütün bunların mərkəzində yenə də insan dayanır. Buna görə avtoqəzaların sayını azaltmağın ən güclü yolu texnologiya ilə insan məsuliyyətinin birləşdirilməsidir.
Təhlükəsiz yollar yalnız daha yaxşı avtomobillərlə deyil, daha diqqətli, səbirli və məsuliyyətli insanlarla qurulur.
Səma TAĞIZADƏ,
Bakı şəhəri
