Beyləqanda pambıq “pripiska”sı – ağ qızılı solduran kölgə

Azərbaycan uzun illərdir pambıqçılığı qeyri-neft iqtisadiyyatının aparıcı istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir. Dövlət milyonlarla manat subsidiya ayırır, fermerləri bu sahəyə cəlb edir, emal müəssisələrinin fəaliyyətini dəstəkləyir. Məqsəd aydındır: kənddə məşğulluğu artırmaq, ixracı genişləndirmək və neftdənkənar gəlirləri çoxaltmaq. Lakin bəzən elə olur ki, bir sahəni bazar yox, onun içində qurulan sistem çökdürür.
Beyləqan rayonunda fəaliyyət göstərən pambıq istehsalı və emalı müəssisəsi ilə bağlı fermerlərin səsləndirdiyi iddialar da məhz belə bir təhlükənin xəbərçisidir. Əgər bu iddialar təsdiqini taparsa, deməli, pambıqçılığın qarşısındakı ən böyük maneə nə quraqlıqdır, nə dünya bazarındakı qiymətlər, nə də məhsuldarlıq problemi. Ən böyük maneə etimadsızlıq yaradan idarəetmə modelidir.
Pambıq sahədən yığılıb zavoda çatdırılana qədər müəyyən təbii itkilərin baş verməsi normaldır. Yarpaqlar ayrılır, xırda tullantılar təmizlənir, rütubət dəyişir, daşınma zamanı müəyyən çəki fərqi yaranır. Dünya təcrübəsində bu itki adətən 2–4 faiz arasında dəyişir. Beş faizdən yuxarı göstərici isə artıq araşdırma tələb edən hal hesab olunur.
Beyləqan fermerləri isə tamam başqa mənzərədən danışırlar. Onların iddiasına görə, təhvil verdikləri pambığın 21–24 faizi “itki” adı ilə silinir. Belə rəqəmi nə aqrotexniki normalarla, nə də texnoloji proseslə izah etmək mümkündür. Bu artıq statistik fərq deyil, ciddi sual doğuran göstəricidir.
Lakin ən ağır ittiham bununla bitmir. Fermerlərin dediyinə görə, “itki” adı ilə çıxılan pambıq sonradan yenidən onların öz adına rəsmiləşdirilir. Vəsait bank kartlarına köçürülür, daha sonra həmin pulun nağd şəkildə geri qaytarılması tələb olunur. Onlar bildirirlər ki, bu tələbi yerinə yetirməyən fermer növbəti mövsümdə məhsulunun qəbulunda, hesablaşmalarda və digər proseslərdə müxtəlif çətinliklərlə üzləşə biləcəyindən ehtiyat edir.
Bu iddialar hələlik rəsmi təsdiqini tapmayıb və mütləq hüquq-mühafizə və nəzarət orqanları tərəfindən obyektiv araşdırılmalıdır. Ancaq eyni məzmunlu şikayətlərin çoxsaylı fermerlər tərəfindən səsləndirilməsi artıq problemin ciddiliyini göstərən siqnaldır.
Fermerlərin narazılığı yalnız məhsulun qəbul prosesi ilə məhdudlaşmır. Onlar deyirlər ki, toxum, gübrə, pestisid və digər istehsal vasitələri onlara bazar qiymətindən xeyli baha satılır. Texnika xidmətləri də alternativ bazarla müqayisədə daha yüksək qiymətlə təqdim olunur. Beləliklə, fermer əvvəlcə baha maya dəyəri ilə istehsal edir, sonra məhsulunu itki adı altında azaldılmış həcmdə təhvil verir və ilin sonunda zəhmətinin bəhrəsini görə bilmir.
Əkinçi qazanmırsa, növbəti il torpağa toxum səpmək həvəsi də qalmır.
Pambıqçılığın taleyini müəyyən edən əsas amil də məhz budur.
Fermer pambıqdan imtina etdikcə əkin sahələri daralacaq, zavodlar xammal qıtlığı yaşayacaq, dövlətin milyonlarla manatlıq dəstək proqramlarının səmərəsi azalacaq. Nəticədə zərər təkcə bir fermerə deyil, bütövlükdə qeyri-neft iqtisadiyyatının inkişaf strategiyasına dəyəcək.
İnkişaf etmiş pambıq istehsalçısı ölkələrdə məhsulun qəbulu şəffaf mexanizmlərlə həyata keçirilir. Elektron tərəzilər, laborator analizlər, rəqəmsal uçot sistemləri və müstəqil ekspertiza imkanları həm fermerin, həm də emal müəssisəsinin hüquqlarını qoruyur. Ən əsası isə bazarda alternativ alıcılar mövcud olduğundan heç bir müəssisə fermer qarşısında inhisar mövqeyinə malik olmur.
Etimadın olduğu yerdə istehsal artır.
Etimadın itdiyi yerdə isə ən böyük subsidiyalar belə nəticə vermir.
Azərbaycan pambıqçılığının gələcəyi yalnız ayrılan dövlət vəsaiti ilə müəyyən olunmur. Bu sahənin taleyi fermerlə emal müəssisəsi arasında qurulan münasibətlərdən, şəffaflıqdan və ədalətdən asılıdır. Məhsulun çəkilməsi, keyfiyyətinin qiymətləndirilməsi, təbii itki normaları və ödəniş mexanizmləri hamı üçün aydın və nəzarət edilə bilən olmalıdır.
Beyləqan fermerlərinin səsləndirdiyi iddialar hərtərəfli araşdırılmalı, nəticələr cəmiyyətə açıqlanmalı, məhsul qəbulu prosesi tam şəffaflaşdırılmalı və fermerlərin hüquqlarının qorunmasına real təminat verilməlidir.
Çünki pambıqçılığı məhv edən nə quraqlıqdır, nə zərərvericilər, nə də dünya bazarındakı qiymət enişləri.
Ən təhlükəli xəstəlik fermerin sistemə olan inamının itməsidir.
İnam itən yerdə isə nə ağ qızıl yetişir, nə də kənd təsərrüfatı inkişaf edir.

Akif NƏSİRLİ