Boy fərqlərinə təsir edən faktorlar
1. Genetika və mühit
Genetik amillər boyun təyinində mühüm rol oynasa da, qidalanma, tibbi xidmət və sosial-iqtisadi şərait kimi mühit faktorları da ən azı o qədər də vacibdir. Araşdırmalar göstərir ki, uşaqlıqdan proteinlə zəngin qidalanan insanlar daha uzun boylu olurlar.
Misal: Şimali Avropa ölkələri (Niderland, Danimarka, İsveç) yüksək həyat səviyyəsi, güclü səhiyyə sistemi və süd məhsulları ilə zəngin pəhriz sayəsində daha uzun boya malikdirlər.
Əks misal: Cənubi Asiya və bəzi Afrika ölkələrində qidalanma çatışmazlığı, tibbi yardımın azlığı və yoxsulluq uşaqların boyunun qısa qalmasına səbəb olur.
2. Təhsil və səhiyyə
Daha yüksək təhsil səviyyəsinə malik ölkələrdə ana və uşaq səhiyyəsi daha yaxşı inkişaf edib, bu da uşaqların sağlam böyüməsinə kömək edir. Hamiləlikdə qayğı, peyvənd proqramları və xəstəliklərin qarşısının alınması, idman və müxtəlif məşqlər fiziki inkişafı yaxşılaşdırır.
Müşahidə: İnkişaf etmiş ölkələr (Almaniya, Kanada, Avstraliya) ictimai səhiyyəyə çox investisiya qoyur, yoxsul ölkələrdə (Yəmən, Nepal, Mozambik) isə boy qısalığına səbəb olan xəstəliklər yayılıb.
3. Mədəni və dini təsirlər
Bəzi mədəni və dini adətlər sağlamlığa və boya mənfi təsir göstərə bilər:
Qohum evlilikləri (qohum nikahları): Bir çox müsəlman ölkələrində (Pakistan, Yəmən, Səudiyyə Ərəbistanı, Türkiyə, bu yaxınlara qədər Azərbaycan) yayılan bu adət genetik xəstəlik riskini artırır və böyüməyə mane ola bilər. Təsadüfi deyildir ki, din və ya din qrupları üzrə də orta boy, orta yaş və digər sağlamlıq göstəriciləri üzrə də müsəlman ölkələrinin orta göstəriciləri ən aşağıdır.
Qida çatışmazlığı: Bəzi mədəniyyətlərdə qida məhdudiyyətləri (yoxsulluq və ya ənənələr səbəbilə) protein, kalsium və D vitamini kimi vacib maddələrin çatışmazlığına gətirib çıxarır. Qidalanma bu zaman çox ciddi factor olaraq qalır.
4. Tarixi və Təkamül Faktorları
Soyuq iqlim: Bəzi nəzəriyyələrə görə, soyuq iqlimli bölgələrdə yaşayan insanlar bədən istisini qorumaq üçün daha uzun boylu olublar (Bergmann qaydası).
Kənd təsərrüfatı və ovçu-yığıcı mədəniyyətləri: Taxıl əsaslı qidalanan cəmiyyətlər (məsələn, Asiyada düyü) ilə proteinlə zəngin qidalananlar (Avropada ət və süd məhsulları) arasında boy fərqləri ola bilər.
Qanunauyğunluq Tapmaq Olarmı?
Bəli—daha varlı, təhsilli və sağlam cəmiyyətlərdə insanlar orta hesabla daha uzun boylu olurlar. ÜDM (Ümumi Daxili Məhsul) və orta boy arasında güclü əlaqə var. Lakin istisnalar da mövcuddur:
Yaponiya və Cənubi Koreya genetik meyilliyə baxmayaraq son nəsillərdə qidalanmanın yaxşılaşması sayəsində boy artımı qeyd ediblər.
Bəzi Afrika ölkələri (Çad, Sudan) yoxsulluğa baxmayaraq nisbətən uzun boyludur, buna səbəb genetik və ya ənənəvi qida ola bilər.
AZƏRBAYCAN ÜÇÜN XÜSUSİ TƏHLİL və TÖVSİYYƏLƏR
Azərbaycan əhalisinin tarixən yüksək boylu Qafqaz tip insan qrupuna aid olmasına baxmayaraq hazırda orta pillələrdə yer almışdır. Bu rəqəm nəinki Avropa ölkələrindən, hətta qonşu ölkələrdən (İran, Türkiyə, Gürcüstan və s.) də aşağıdır. Səbəbi təbii ki, din, təhsil, müvafiq olaraq səhiyyə və qidalanma elminin aşağı səviyyədə olmasıdır. Bütöv ölkə üzrə çox axtardım, amma ciddi elmi araşdırma, boy artımına yönəlmiş hər hansı tədqiqat tapa bilmədim. Bir yalnız Akademiya və Tibb universitetinin antropologiya, genetika, şəhər və kənd əhalisinin boya təsiri üzrə bəzi nadir tədqiqatlar istisna olmaqla demək olar ki, heç nə yoxdur. Belə vəziyyətin səbəblərinin müəyyən edilməsi üçün ölkədəki vəziyyətin bençmark təhlilini apardım.
Benchmark təhlili üçün nümunəvi ölkə təcrübəsi Hollandiya və Cənubi Koreyanın dinamikasını öyrənməyə çalışdım. (Bençmark müqayisəsi – ən yaxşı gösərici ilə müqayisə deməkdir)
Azərbaycanın orta boy göstəricilərini qiymətləndirmək üçün Hollandiya (dünyanın ən uzun boylu əhalisi) və Cənubi Koreya (son 100 ildə boy artımında rekord artım) nümunəsi ən əlamətdardır. Bu ölkələrin strategiyaları Azərbaycan üçün ciddi dərslər verir.
1. Hollandiya: Genetikadan Daha Çox İctimai Səhiyyə və Qidalanma
Məlumat:
• Kişilərin orta boyu: 184 sm (dünyada 1-ci)
• Qadınların orta boyu: 170 sm
• 150 il əvvəl: Hollandiyalılar Avropada ortadan qısa idilər (~165 sm).
Uğurun Səbəbləri:
Universal səhiyyə sistemi:
• Uşaq və ana səhiyyəsinə prioritet (hamiləlikdə vitamin dəstəyi, pulsuz peyvənd).
• Süd məhsullarının istehlakı: Dünyada ən çox süd (ilə nəfərə 320 kq) və pendir yeyən ölkə.
• Çörək istehlakı minimum səviyyədədir.
İctimai bərabərlik:
• Aşağı gəlirli ailələrə pulsuz məktəb yeməkləri və vitamin subsidiyaları.
Genetik çeşidlilik:
• Qohum evliliyi sıfıra yaxındır (<0.5%).
Azərbaycan üçün dərs: Hər şeydən əvvəl bu problemlər tədqiq olunmalıdır. Bunun üçün elmi tədqiqat qurumları yaradılmalı, mütəxəssislər hazırlanmalıdır. Uşaqlıqda yüksək keyfiyyətli protein (süd, yumurta, balıq) istehlakının artırılması və ana səhiyyəsinə investisiya boyu 5-10 sm qaldıra bilər. Adambaşına çörək istehlakı üzrə dünya miqyasında rekorda sahibdir ki, bu da sağlamlığa mənfi təsir edir. Azərbaycan höküməti isə əksinə hər cür çörək istehlakını stimullaşdırır.
2. Cənubi Koreya: İqtisadi İnkişafla Boy Artımı
Məlumat:
• 1900-cü illərdə kişilərin boyu: 160 sm (indiki Azərbaycan qadınlarının boy səviyyəsi).
• 2023-cü ildə kişilərin boyu: 176 sm (+16 sm artım).
Uğur Strategiyası:
“Milli Boy Artımı” Proqramı (1970-2000):
• Məktəb yeməklərinə balıq, düyü və tərəvəz əlavə edildi.
• Uşaqlar üçün pulsuz kalsium və D vitamini paylanması.
• Çörək istehlakı ən aşağı olan ölkədir.
•
İctimai sağlamlıq kampaniyaları:
• “Gündə 1 stəkan süd” hərəkatı.
• Piylənməyə qarşı idmanın təşviqi (boya kömək edən hormonların aktivləşməsi).
İqtisadi artım:
• 1960-2020 arası ÜDM-in 300 dəfə artması → qida təhlükəsizliyində inqilab.
Azərbaycan üçün dərs: Məktəb qidalanmasının yaxşılaşdırılması (xüsusilə regionlarda) və D vitamini çatışmazlığının aradan qaldırılması (günəş çatışmazlığı olan ölkə kimi) təsirli ola bilər.
Son Tövsiyələr
1. “Süd və Yumurta” Milli Proqramı: Xüsusilə kəndlərdə uşaqlara pulsuz süd məhsulları paylamaq. Çörək istehlakının məhdudlaşdırılması.
2. Məktəb Sağlamlıq Pasportu: Hər uşağın boy-çəkisi monitorinq edilsin, çatışmazlıq halında qida dəstəyi verilsin, problemin geniş araşdırılması üçün geniş elmi-tədqiqat infrasturukturu yaradılsın.
3. Qohum Nikahlarına Qarşı Kampaniya: Dini liderlər və televiziya vasitəsilə ictimai dəyişiklik. Yaxın qohum nigahları artıq qanunla qadağan olunub, uzaq qohumlar arasında nigahlar qalmaqdadır. Bu da çox zərərlidir.
4. Qarışıq nigahların ciddi surətdə maddi və başqa amillərlə stimullaşdırılması.
Nəticə: Hollandiya və Cənubi Koreya nümunələri göstərir ki, boy fərqini genetikadan çox ictimai siyasət dəyişir. Azərbaycanda əsas diqqət qidalanma, səhiyyə və sosial bərabərliyə və dini məhdudiyyətlərin aradan qaldırılmasına yönəldilməlidir.
Bir məsələyə də diqqət yetirmək zəruridir. Orta boy yalnız formalaşana qədər deyil, yaşlı dövrü də əhatə edir. İnsan boyu 40 yaşından sonra yavaş-yavaş qısalmaya başlayır. Hesablamalar göstərir ki, orta hesabla hər bir insanın boyu hər 10 ildə təqribən 1-2 sm qısala bilir. Amma bunun da tam olmasa da nisbətən qarşısının alınması mümkündür və bu problem də eyni qaydada tibb elminin qarşısında duran əsas problemlərdən biridir. Elm, qidalanma, hərəkət, idman , sağlam həyat tərzi eyni şəraitdə bu yaşa da aid edilməlidir. Analoji problemlər yaşlı nəsilin də boy problemlərini həll etmək üçün araşdırılmalıdır.
