Bura Kəlbəcərin Zar kəndidir.
Bu gün bu görüntüyə baxanda ilk nəzərə çarpan dağların gözəlliyidir. Amma bir az diqqətlə baxanda həmin gözəlliyin içində ağır bir faciənin izlərini görürsən. Bu daşlar bir kəndin öldürülmüş yaddaşıdır. Burada bir vaxtlar insanların yaşadığı evlər vardı, ocaqlar yanırdı, həyətlərdə həyat var idi. İnsanların doğulduğu, böyüdüyü, ailə qurduğu, ömrünü keçirdiyi bu yaşayış məkanı müharibənin dağıdıcı nəticələri ilə üz-üzə qaldı. Evlər dağıdıldı. Yaşayış məskənləri viran edildi, kəndin fiziki görkəmi məhv edildi. İnsanların doğma yurdları ilə bağlarını ifadə edən maddi izlər belə zədələndi. Və bu, sadəcə köhnə evlərin dağılması deyil. Beynəlxalq humanitar hüquqa görə mülki yaşayış məntəqələri, evlər və digər mülki obyektlər hərbi obyekt olmadıqca hücumdan qorunur. Qarşı tərəfin əmlakının dağıdılması yalnız ciddi hərbi zərurət olduqda qanuni ola bilər, hərbi zərurətlə əsaslandırılmayan və qanunsuz, qəsdən həyata keçirilən genişmiqyaslı dağıntılar isə beynəlxalq hüquqda müharibə cinayəti müstəvisinə keçə bilər. Deməli, belə dağıntılara yalnız tarixi faciə kimi deyil, həm də beynəlxalq hüquqi məsuliyyət məsələsi kimi baxmaq lazımdır. Bu məsələnin insan hüquqları ölçüsü də var. Bu baxımdan Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin “Çıraqov və başqaları Ermənistana qarşı” işi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məhkəmənin Böyük Palatası 16 iyun 2015-ci il tarixli qərarında Ermənistanın məsuliyyətini müəyyən etmiş və ərizəçilərin mülkiyyət hüquqları ilə bağlı Konvensiyanın 1 saylı Protokolunun 1-ci maddəsinin, ev və şəxsi həyat hüquqları ilə bağlı isə 8-ci maddənin davam edən pozuntularının olduğunu müəyyən etmişdi. Məhkəmə onların ev və torpaqlarını Konvensiyanın mənasında “mülkiyyət” və ev kimi tanımışdı. Bu presedent çox mühüm bir prinsip göstərir. Müharibə insanın mülkiyyət hüququnu yox etmir. Evin dağıdılması, insanın öz evinə qayıda bilməməsi, torpağından və mülkiyyətindən istifadə edə bilməməsi yalnız siyasi mübahisə deyil, müəyyən hallarda insan hüquqları və dövlət məsuliyyəti məsələsidir. Çıraqov işi həm də göstərir ki, belə hallarda mülkiyyət hüquqlarının bərpası və ya itirilmiş istifadəyə görə kompensasiya məsələlərini həll edən əlçatan və effektiv mexanizmlər mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zarın dağıntıları da məhz bu iki hüquqi müstəvidə yadda saxlanmalıdır:
– bir tərəfdən, beynəlxalq humanitar hüququn mülki obyektləri qoruyan normaları və mümkün müharibə cinayətləri;
– digər tərəfdən, insanların ev, mülkiyyət və doğma yaşayış məkanı ilə bağlı hüquqları.
Bütün bunlara baxmayaraq, Zarın hekayəsinin ən təsirli tərəfi budur, bu gün həmin xarabalıqların yerində həyat yenidən qurulur. Müasir və abad kəndlər salınır. Yeni evlər tikilir. Yollar çəkilir. İnsanların rahat və təhlükəsiz yaşaması üçün bütün zəruri infrastruktur yaradılır. Dünən dağıdılan kəndin yerində bu gün yeni kəndlər doğulur. Bu, sadəcə yenidənqurma deyil. Bu, dağıntıya verilən cavabdır. Xarabalıqlar keçmişin şahididir, yeni kəndlər isə gələcəyin. Və gələcək qurularkən keçmiş unudulmamalıdır. Ona görə ki, ədalət unutmaqla deyil, həqiqəti sənədləşdirməklə, zərəri müəyyən etməklə, hüquqi məsuliyyəti araşdırmaqla və qurbanların hüquqlarını tanımaqla mümkündür. Zar yenidən yaşayır, amma bu daşların danışdığı tarix də yaşamalıdır. Çünki burada yalnız dağıdılmış evlərin deyil, erməni silahlı birləşmələrinin törətdiyi amansız əməllərin, insanların yurdlarından didərgin salınmasının və bütöv bir yaşayış məkanının məhv edilməsinin izləri var.
Tarix belə faciələri üstündən keçməməlidir, əksinə, baş verənlər sənədləşdirilməli, zərərçəkən insanların hüquqları tanınmalı, dağıntıların səbəbləri və məsul şəxslərin əməlləri beynəlxalq hüququn tələbləri çərçivəsində araşdırılmalıdır. Cinayətlərin üstündən zaman keçməsi onların məsuliyyətini aradan qaldırmamalıdır. Ədalət isə yalnız dağıdılmış evlərin yenidən tikilməsi ilə tamamlanmır, həqiqətin ortaya qoyulması və təqsirli şəxslərin qanun qarşısında cavab verməsi ilə tamamlanır.
Qeyd etdiyimiz kimi bu gün Zarın yerində yeni həyat qurulur. Dağıdılmış ocaqların yerində yeni ocaqlar yanır, viran qalmış yolların yerində yeni yollar salınır. Bu, həyatın qalib gəlməsidir, amma yaddaş da yaşamalıdır. Ona görə ki, bu daşlar susmur. Onlar bir kəndin başına gətirilənləri danışır. Tarix isə danışılan həqiqəti unutmamalı, cinayətləri törədənlər isə əməllərinə görə hüquqi məsuliyyətdən kənarda qalmamalıdır.
Beynəlxalq hüquqi qiymətləndirmə konkret faktların, sübutların və hərbi zərurətin olub-olmamasının araşdırılmasını tələb edir. Buna görə Zar kəndinə dair konkret hüquqi nəticələr ayrıca sübutlar əsasında müəyyən edilməlidir.
Əlövsət Allahverdiyev
