Dünyanın ilk trilyoneri yarandı: Bəs niyə Azərbaycanda bir dənə də leqal milyarder yoxdur?
(Forbes Real-Time Billionaires məlumatları əsasında)
Forbes +1
Elon Musk – 1,3 trilyon dollar
Larry Page – 301,4 milyard dollar
Sergey Brin – 277,9 milyard dollar
Jeff Bezos – 255,5 milyard dollar
Larry Ellison – 241,4 milyard dollar
Michael Dell – 231,2 milyard dollar
Mark Zuckerberg – 203,8 milyard dollar
Jensen Huang – 183,6 milyard dollar
Bernard Arnault – 158,2 milyard dollar
Warren Buffett – 146,4 milyard dollar
Amancio Ortega – 144,7 milyard dollar
Rob Walton – 139,5 milyard dollar
Jim Walton – 136,8 milyard dollar
Steve Ballmer – 128,1 milyard dollar
Alice Walton – 127,8 milyard dollar
Carlos Slim Helú – 126,9 milyard dollar
Changpeng Zhao – 109,4 milyard dollar
Michael Bloomberg – 109,4 milyard dollar
Thomas Peterffy – 106,4 milyard dollar
Bill Gates – 104,1 milyard dollar
Bu siyahı XXI əsrin iqtisadi reallığını çox aydın göstərir.
1. Sərvətin əsas mənbəyi neft deyil, texnologiyadır
İlk 10-luqda olanların əksəriyyəti:
Google
Amazon
Oracle
Meta
NVIDIA
Tesla
SpaceX kimi texnologiya şirkətlərinin qurucularıdır. Bu o deməkdir ki, müasir dünyada ən böyük sərvət torpaqdan yox, bilikdən; xammaldan yox, innovasiyadan; dövlət sifarişindən yox, qlobal texnologiyadan yaranır.
İlk 20 nəfərin 15-i ABŞ vətəndaşıdır.
Bu təsadüfi deyil.
ABŞ: dünyanın ən böyük kapital bazarına, ən inkişaf etmiş vençur maliyyələşməsinə, ən güclü universitetlərinə, ən böyük innovasiya ekosisteminə malikdir.
Silikon Vadisi son 40 ildə milyarderlər fabrikinə çevrilmişdir.
3. Yeni dövrün qalibi – Süni İntellekt
2026-cı ilin ən böyük fenomeni NVIDIA-nın rəhbəri Jensen Huangdır.
AI inqilabı nəticəsində NVIDIA-nın dəyəri rekord həddə çatmış və Huang dünyanın ən zəngin insanlarından birinə çevrilmişdir.
Əgər XX əsr neft əsri idisə, XXI əsrin ikinci yarısı süni intellekt əsri olacaq.
4. Elon Musk fenomeni
Elon Musk artıq dünyanın ilk trilyoneridir. Onun sərvəti bəzi dövlətlərin ÜDM-indən çoxdur. Bu yüksəliş əsasən SpaceX-in IPO-su və kosmik texnologiyaların kommersiyalaşması ilə bağlıdır.
Reuters +1
Bu hadisə göstərir ki: kosmos iqtisadiyyatı, süni intellekt, robot texnologiyaları növbəti 20 ilin ən böyük sərvət mənbələri olacaq.
Azərbaycanla müqayisə
Ən maraqlı sual budur:
Niyə Azərbaycanda leqal milyarder yoxdur?
Əslində səbəb fərdi deyil, sistem xarakterlidir.
1. Fond bazarı yoxdur
ABŞ-da milyarderlər sərvətlərini şirkət səhmləri vasitəsilə yaradırlar.
Google birjasız ola bilməzdi.
Amazon birjasız ola bilməzdi.
Meta birjasız ola bilməzdi.
Azərbaycanda isə fond bazarının ölçüsü dünya standartları ilə müqayisədə çox kiçikdir.
Nəticədə sahibkar yaratdığı dəyəri kapitallaşdıra bilmir.
2. Vençur kapitalı formalaşmayıb
Google və ya NVIDIA yarananda onların arxasında minlərlə investor vardı.
Azərbaycanda innovativ ideyanın milyard dollarlıq şirkətə çevrilməsi üçün maliyyə infrastrukturu demək olar ki, yoxdur.
3. Dövlət sektoru üstünlük təşkil edir
İqtisadiyyatın böyük hissəsi:
dövlət, dövlət şirkətləri, dövlət sifarişləri ətrafında formalaşıb.
Bu model iri özəl texnologiya şirkətlərinin yaranmasını çətinləşdirir.
4. Qlobal şirkətlər yaranmır
Milyarder olmaq üçün məhsulunuzun bazarı 10 milyon nəfər yox, milyardlarla insan olmalıdır.
Google-un bazarı bütün dünyadır. Amazon-un bazarı bütün dünyadır.
Azərbaycanda isə şirkətlərin əksəriyyəti daxili bazara yönəlib.
Nəticə
Dünyanın ən zəngin insanlarının siyahısı əslində sərvət siyahısı deyil.
Bu, innovasiya xəritəsidir.
İlk 20-lik bizə göstərir ki:
kapital bazarı olmadan böyük sərvət yaranmır;
innovasiya olmadan qlobal şirkət yaranmır;
qlobal şirkət olmadan milyarder yaranmır;
süni intellekt və yüksək texnologiyalar XXI əsrin əsas sərvət mənbəyinə çevrilir. Azərbaycan isə hələ də Sovet sisteminin Azərbaycanda məcburi yaratdığı elmi-texniki potensialı dağıtmaqla, elm xərclərini azaltmaqla, elmi işçilərin sayını sürətlə ixtisar etməklə məşğuldur. 2026-cı il büdcəsində elm xərclərinin 10 milyon manat azaldılması nəzərdə tutulur
Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə neftdən sonrakı dövr üçün Google, NVIDIA, Amazon və ya SpaceX miqyasında olmasa da, regional texnologiya şirkətlərinin formalaşmasına şərait yaratmaqdır. Əks halda ölkə sərvət yaradan deyil, sərvət istehlak edən iqtisadiyyat olaraq qalacaq.
Saleh Məmmədov,
Professor
